Устуршана

Милоддан олдинги VII асрга оид манбалардаёқ Уструшана деган жой тилга олинади. Македонскийнинг Туронни забт этиш тарихи акс этган манбаларда Уструшананинг ҳаёт тарзи, маданий ҳамда ҳарбий ҳолати тўғрисида анчагина маълумот берилган. А. Македонский қўшинлари Уструшанада қаттиқ қаршиликка учраб, жаҳонгир бошидан яралангани, уструшаналикларни таслим қилсада, уларнинг қайта қўзғолишларидан чўчиб, Александрия Эсхата, яъни Чекка Александрия номли шаҳар тиклаб, унга қўшин жойлаштиргани ҳам шу манбаларда айтилади. 

Илк ўрта асрларга тегишли ёзма манбаларда Уструшананинг V-VI юзйилликларда мустақил давлат бўлгани қайд этилган. Бу давлат жуғрофий жиҳатдан ҳозирги Ўзбекистоннинг Жиззах, Сирдарё вилоятлари, Тошкент ва Самарқанд вилоятларининг баъзи қисмлари, Тожикистоннинг Сўғд вилояти, Қирғизистоннинг Лайлак тумани ерларида ўрнашган. Уструшана тўғрисида Чин йилномалари ва Иброҳим ал-Истахрийнинг  “Масолик ал-мамолик”, Абу Саъд ас-Самъонийнинг “Ал-Ансоб”, Ёқут ал-Ҳамавийнинг “Муъжам ул-булдон” асарларида айтилган.

Уструшананинг бошкенти Бунжикат айрим манбаларда 10 минг, баъзиларида 20 минг эркак аҳолига эга бўлган шаҳар сифатида таърифланади. Бошкент ўртада арк, уни ўраб олган ички шаҳар – шаҳристон, уларнинг сиртида ҳунармандлар яшайдиган – работ  сингари уч қисмдан иборат бўлиб, ҳар бири алоҳида ҳимоя деворлари ва сувли хандақлар билан ўралган. Аркка бир, шаҳристонга икки, работга эса тўрт дарвоза орқали кирилган. Аркда сарой, ибодатхона ва бошқа маъмурий бинолар жойлашган[1].

В.Бартольд, И.Крамер, А. Семенов, Н.Неъматов, Б.Ғафуров, Б. Тўйчибоев сингари олимлар Бунжикат шаҳрининг ўрни сифатида Қалаи Қаҳқаҳа харобаларини кўрсатишади[2]. Олим Муслим Отаев эса ёзма манбалар таҳлилига таяниб, Бунжикат ҳозирги Жиззах шаҳри атрофида бўлганини даъво қилади[3].

Уструшана бир қанча шаҳар ва қишлоқларни ўз ичига олувчи рустоқ деб аталмиш маъмурий тузилмалардан ташкил топган. Мамлакат 18 рустоқдан иборат бўлиб, улар тоғ ва текислик рустоқларига бўлинган. Бунжикат, Сабот, Зомин, Бурнамад, Харакана, Фағнон, Ховос, Шавкат, Фагкат рустоқлари текисликда жойлашган. Минқ, Асбаникат, Бискар, Балтам, Вакр, Шaгap, Масча, Буттам ва Бургар рустоқлари тоғли ҳудудларга ўрнашган[4].

Афшинлар томонидан бошқарилган Уструшанада тахт отадан болага мерос бўлиб ўтган. Ҳукмдорлик нисбасининг “афшин” экани қадимда туркий ҳукмдорларнинг “ашин”лар тарзида номланганини ёдга солиб, ҳукмдорларнинг туркийлигига ишора қилади. Манбаларда VII асрдан ҳукмронлик қилган икки сулолага тегишли 14 афшиннинг номи келтирилади. Нумизматик манбалардан Чирмиш, I Сатачари, I Раханч, II Сатачари, III Сатачари, II Раханч, III Раханч каби биринчи сулоланинг етти вакили 600 йилдан 720 йилгача ҳукмронлик қилгани аён бўлади[5]. 

Ёзма манбаларда 720 йилда тахтга келган иккинчи сулола афшинлар: Харабугра  (720-738), Ханахара (738-800), Ковус (800-825), Ҳайдар (825-840) давлат бошқарган йиллар аниқ кўрсатилган[6] бўлса, Абдуллоҳ ва Сайр ибн Абдуллоҳ сингари сўнгги икки афшин ҳақида улар зарб этган тангалар хабар беради. Уструшанада сўнгги танга 893 йилда зарб этилган[7]. Тангалардаги ёзувлар таҳлили бу сулоланинг ҳам туркийлигига далолат қилади. Чунончи, афшин Харабугра туркий Қорабуғро, Ханахара эса Хонқора, яъни Қорахон бўлиши эҳтимоллиги бунга асос беради. Шаҳристондан топилган "Ташландиқ болаларни эмизаётган она бўри" тасвири ҳам сулоланинг туркий гениологик оғочига ишорадир.

VIII аср бошларидан Уструшанага араблар кириб келди. Манбаларда Қорабуғронинг 737 йилда қўшни давлатлар билан арабларга қарши ҳарбий иттифоқ тузгани айтилган. Бу иттифоқ мағлуб этилган 738 йилда тахтга ўғли Хонқора чиқади. Отаси каби мустақил сиёсат юритишга уринган Хонқора 738 йилда Наср ибн Сайёр, 795 йилда Фадл ибн Яҳё каби араб лашкарбошилари билан сулҳ тузиб, тахтини сақлаб қолади. Хонқора 752 йилда арабларга қарши курашиш учун Хитойдан ёрдам сўраб, рад жавоб олгани ҳам манбаларда кўрсатилган. Уструшана 893-894 йилларда мустақиллигини йўқотиб, сомонийлар давлати таркибига қўшиб олинади.

Уструшана аҳолиси турмуши негизини деҳқончилик, чорвачилик, ҳунармандчилик ташкил этган. Қазувларда Уструшанадан пухта суғориш тизими излари топилгани аҳолининг суғорма экинчилик қилганини кўрсатади[8]. Металл эритувчи печ, заргарлик қолиплари, турли хўжалик ашёлари, қилич, ёй ўқлари, найза каби қуроллар уструшаналикларнинг маданга ишлов бериш салоҳиятидан даракдир. Уструшананинг «400 қалъали ўлка»[9] деб аталиши ҳам мамлакатнинг мудофаа салоҳиятини билдиради. 

Қазилмаларда урчуқбош, урчуқ ва мато парчалари топилиши ўлкада тўқувчилик ҳам ривожланганини англатади[10].

Археологик қазувлар ўлкада олтин, темир, қалай сингари маданлардан хўжалик ва рўзғор буюмлари, ҳарбий қуроллар, тақинчоқлар ясалганидан далолат беради. Уструшаналиклар тиклаган бинолар, ясаган асбоблар, қуроллар, рўзғор буюмлари, тақинчоқлар бежирим ва қулайлиги билан ажралиб турган. Минқ рустоқида тайёрланган темир хомашё сифатида қўшниларга экспорт қилинган[11].     

Олтин, мис, жез сингари металлардан Уструшанада ясалган узук, сирға, чироқ, шамдон, тамға ва патнисларнинг нафис ҳамда бежиримлиги ўлка ҳунармандларининг маҳорати ва аҳолининг бадиий савиясини кўрсатади[12].

Ўлкада тасвирий санъат ҳам ривожланган бўлиб, археологик қазишмалар натижасида етмишдан ортиқ сюжетли тасвирий асар топилган. Улардан "Ташландиқ болаларни эмизаётган она бўри", "Кўп қўлли худо тасвири", "Уч отлиқ жангчи", "Жанг аравасидаги жангчи", "Уч кўзли афсонавий образ", "Уч бошли ва тўрт қўлли худо", "Қанотли жангчи", "Қуш ва аждар", "Отини даволаётган жангчи", "Арфа чалаётган аёл" сингари асарлар алоҳида ажралиб туради. 

Ўн саккиз рустоқ, йигирма тўрт шаҳар, тўрт юз қалъа ва юзлаб қишлоқларни ўз ичига олган Уструшана ерларида фан ва санъат ҳам ривожланган. Олдинги ҳолат маълум бўлмасада, ислом кириб келгандан то Уструшана сомонийлар салтанати таркибига қўшиб олингунча бўлган давр оралиғида бу ердан 3 шоир, 73 муҳаддис ва 33 фақиҳ етишиб чиққани манбаларда қайд этилади[13]. Табиийки, бу рўйхатга мамлакатдаги барча ижодкор ва алломалар кирмаган.

Уструшаналик Абу Бакр Дулаф ибн Жаъфар аш-Шиблий (859-946) араб тилида, сўфиёна йўлда ёзадиган шоир бўлган. 87 ёшида Бағдодда вафот этган шоирнинг мозори кейинчалик қадамжога айланган. Иккинчи бир машҳур шоир Муҳаммад ибн Ҳусайн аш-Шиблий (вафоти 1078) ҳам Бағдодда таниқли эди. Усмон ибн Али аш-Шиблий (1274-1354) эса нафақат шеърият, балки насрда ҳам маҳорат кўрсатган ижодкор бўлган.

Уструшана таниқли муҳаддислари билан ҳам шуҳрат қозонган. Толиб ибн Али аш-Шийракасий (вафоти 901), Абу Каср Сайф ибн Зоҳид аз-Зоминий (вафоти 909), Аҳмад ибн Муҳаммад аз-Зоминий (вафоти 914), Райҳон ибн Муҳаммад ал-Уструшаний (вафоти 1015), Абдулвоҳиб ибн Абдурраҳмон аш-Шовкатий (1016-1101), Али ибн Али Иброҳим Уструшаний (вафоти 1054), Мутриф ибн Жамҳур ал-Уструшаний, Ҳусайн ибн Муҳаммад ал-Ғўбдиний (952-1036), Ҳаким ибн Наср ал-Уструшаний, Луқмон ибн аш-Шаъбий ал-Уструшаний (вафоти 1013) сингари ислом оламида тан олинган муҳаддислар Уструшанада етишиб чиққан.

Шунингдек, Уструшана фикҳ илмининг билимдонлари билан ҳам машҳур бўлган. Ўлкада турли даврларда Аҳмад ибн Ҳусайн ал-Уструшаний (вафоти 929), Абу Жаъфар ал-Уструшаний (вафоти 1013), Муҳаммад ибн Ҳасан ал-Уструшаний (953-1016), Муҳаммад ибн Али ибн Исмоил ад-Дизакий (1096), Муҳаммад ибн Наим ал-Ғўбдиний (вафоти 991), Абу Аҳмад ал-Ховасий (вафоти 1167), Мажудиддин ал-Уструшаний (1180-1240) сингари шариат қонунчилиги билгичлари фаолият кўрсатганлар.

Уструшанадаги маданият марказларида бир вақтлар ривожланган илму санъатнинг таъсири ҳозиргача ҳам сезилиб туради. Уструшаналикларнинг фикрлаш тарзи, ҳаёт ҳодисаларига муносабат шакли, фикру туйғуларини ифодалаш йўсини ўзига хосдир. 

Маълумки, ҳар бир этноснинг тафаккур тарзи, руҳияти унинг тилида намоён бўлади. Уструшананинг 18 рустоқидан бири бўлмиш Зомин аҳолисининг тилига хос хусусиятларни комплекс ўрганиш аҳолининг тафаккур даражаси ва ижодий салоҳиятини кўрсатади. Проф. Босим Тўйчибой билан зоминликларнинг этник қатламлари, удумлари, топонимлари, мақоллари, топишмоқлари, иборалари, айтимлари, киши отлари, қариндош-уруғчилик атамалари, инсон танаси номлари, егулик номлари, кийим номлари, жонлиқлар номи, экинчиликка доир атамалар, ўйин номлари, олқишлар, қарғишлар ҳамда қасамларни тўплаб, “Зоминнинг тил қомуси” отлиқ 21 қисмдан иборат китоб яратдик. Ушбу китоб этноснинг тили орқали сақланиб қолган тарихни жонлантиришдан ташқари, бугунги адабий тилни минглаб сўзлар билан бойитади. Уструшаналикларнинг поэтик салоҳияти бу маконда неча юзйилликлардан буён айтилиб келинадиган қуйидаги эл битигида жуда ёрқин кўринади:

Кирғовул қизил экан, 

Қуйруғи узун экан, 

Музга тойғон экан, 

Оёғи синғон экан.

Оврувдан озорланиб,

Бир сўз деб турғон экан:

-Муз ака, муз ака,

Сен недин[14] зўрсан?

-Э, мен зўр бўсам,

Кунга эриб кетармидим':

-Кун ака, кун ака,

Сен недин зўрсан?

-Ай, мен зўр бўсам,

Булутлар бетимди жовармиди?

-Булут ака, булут ака,

Сен недин зўрсан?

-Ўйй, мен зўр бўсам,

Жовин тешиб ўтармиди?

-Жовин ака, жовин ака,

Сен недин зўрсан?

-Қўй-е, мен зўр бўсам,

Жерга сингиб кетармидим?

-Жер ака, жер ака,

Сен недин зўрсан?

-Вой-ей, мен зўр бўсам,

Ўтлар тешиб чиқармиди?

-Ўт ака, ўт ака,

Сен недин зўрсан?

-Вуҳ, мен зўр бўсам,

Қўйға жемиш бўлармидим?

-Қўй ака, қўй ака,

Сен недин зўрсан?

-Мэ-э, мен зўр бўсам,

Қуйруғимдан бўри тортиб кетармиди?

-Бўри ака, бўри ака,

Сен недин зўрсан?

-Увв, мен зўр бўсам,

Итлар қувиб журармиди?

-Ит ака, ит ака,

Сен недин зўрсан?

-Вов, мен зўр бўсам,

Чўпондинг тойоғини жермидим?

-Чўпон ака, чўпон ака,

Сен недин зўрсан?

-Ў, мен зўр бўсам,

Қумурсқа (каринжа)ға жем бўлармидим?

-Кумурсқа ака, қумурсқа ака,

Сен недин зўрсан?

-  Эҳо! Мен зўрманда!

Мен зўр бўмай, момонг зўрма! 

Энангнинг эллик ботмон, 

Отангнинг олтмиш ботмон 

Жугини кўтараман... 

Пародоксал мантиққа қурилган ушбу айтимда халқнинг образли фикрлаш қудрати намоён бўлган. Унда дунёнинг гултожи ҳисобланмиш инсон эмас, балки оёқ остида бор-йўқлиги билинмай яшайдиган қумурсқа (қаринжа)нинг энг қудратли яратиқ экани борасидаги тўхтам кутилмаганлиги билан ҳам, тасвирдаги ички мантиқий боғланишнинг пухталиги билан ҳам мукаммалдир. 

Ана шундай фикрлаш йўсинига эга элнинг фарзандлари бўлмиш Фозил Йўлдош, Ҳамид Олимжон, Тўра Сулаймон, Ҳалима Худойберди, Абдурашид Парда, Туроб Мақсуд, Нурали Қобул, Мамарасул Абдулқосим, Абдуқаюм Йўлдош, Муҳаммад Исмоил, Зулфия Қурол, Ҳаёт Шодмон, Баҳодир Қобул, Икром Искандар сингари санъаткорлар ўзбек адабиёти равнақига салмоқли ҳисса қўшдилар.

Уструшаналик адибларда фалсафий фикрлашга мойиллик кучли. Улар кундалик маиший ҳолатлар фонида мангу  эскирмас ҳақиқатларни кўрсата оладилар. Чунончи, шоир Тўра Сулаймон “Тебратар” шеърида дунёдаги мустаҳкам ички боғланишни маҳорат билан тасвирлайди: 

Шамол шамолни тебратар.

Шамол булутни тебратар.

Булут ёмғирни тебратар.

Ёмғир тупроқни тебратар.

Тупроқ майсани тебратар,

Майса бияни тебратар.

Бия қимизни тебратар.

Қимиз йигитни тебратар

Йигит сулувни тебратар.

Сулув бешикни тебратар.

Бешик болани тебратар.

Бола оламни тебратар.

Инсон кўнглидаги ўта ингичка туйғулар тасвирида тенгсиз маҳоратга эга шоира Ҳалима Худойберди “Ҳайф” шеърида одам шукроналик ила тўлиб-тошиб яшаши, дунё неъматларидан баҳраманд бўлиши кераклигини бетакрор йўсинда ифода этади:

Эссиз, зилол дарёлар

Биз қониб ичмасак, ҳайф.

Эссиз мовий маъволар 

Биз қониб учмасак, ҳайф.

Ирмоқ пастлаб, қиялаб

Кетса улуғ тоғ эссиз.

Кўрмай ўтса биялар,

Учқур арғумоқ эссиз.

Дунёсига ўт кетсин,

Дунёсига эртак ҳайф!

Унда кўнгли аёлсиз

Кетаётган эркак ҳайф!

Қадимдан илму маърифат маскани бўлиб келган Уструшана бугун ҳам инсониятнинг маданий тараққиётига жиддий таъсир кўрсатаверади. Зеро, бугун кечадан пайдо бўлгани янглиғ келажак ҳам бугундан яралади.

Қозоқбой ЙЎЛДОШ

2015 йил 19 октябрь

1.TÜRK DÜNYASI KÜLTÜR BAŞKENTLERİ BİLGİ ŞÖLENİNDE SUNULAN BİLDİRİ. NEVŞEHİR 5-7 KASIM 2015 

---

[1] Негматов Н.Н. Историко–географический очерк Усрушаны с древнейших времен по X в.н.э. // МИА. №37. -М.-Л., 1953. С. 242., Негматов Н.Н., Мамаджонова С.М. Бунжикат - средневековая столица Уструшаны. // Градостроительство и архитектура. ­- Т.: Фан. 1989. С. 91-99.

[2] Негматов Н.Н. Усрушана в древности и раннесредневекове. -Сталинабад. 1957. С.30-31.

[3] Отаев М. Уструшана олимлари. –Т.: “Ислом университети”, 2009. 25- бет.

[4] Негматов Н.Н. Усрушона в древности и раннем средневекове. -Сталинабад. 1957. с.34-35.

[5] Смирнова О.И. Сводный каталог согдийских монет. - М.: Наука, 1981.с. 324-335.

[6] Негматов Н.Н. Уструшана в древности и раннесредневековье. – Сталинабад. 1957. С.129-140., Грицина А.А. Уструшанские были. -Т.: Изд. народного наследия им. А. Кадири. 2000. С.38-55.

[7] Древний Заамин (История, археология, нумизматика, этнография). / Отв. ред. Н. Ш. Умаров. – Т.:  Фан. 1994. С.72.

[8] Билалов А.И. Из  истории  ирригации  Уструшаны. (МКУ. Вып. 4). -Душанбе: Дониш. 1980. Беляева Т.В.  К исторической топографии городов Уструшаны. // Древняя и средневековая археология Средней Азии. – Т.: Фан. 1990. С. 76-81.

[9] Негматов Н.Н. Уструшана в древности и раннесредневековье. – Сталинабад. 1957. С.243.

[10] Фаязова М.М. Отпечатки тканей на керамике из Нуртепе. // Первая конференция молодых историков Средней Азии и Казахстана. - Душанбе: Дониш. 1984. С. 132-133.

[11] Папахристу О.А. Кузнечное дело и селскохозяйственные орудия жителей горной Уструшаны середины XII вв. // ОНУ. 1992. №1. С. 39-42.

[12] Кильчевская Э.В., Негматов Н.Н. Находки ювелирных изделий из Шаҳристана. // СА. -1964. -№3. С.238-246., Бердимуродов А.Э. Гемма инталия из Алмантепа. // ОНУ. -1984. -№4. С.63-65.

[13] Атаев М. Жиззах алломалари. –Т.: “ADIB”, 2014. 33- бет.

[14] Недин - нима сабабли, қандай? (шева).

Фузулийдан бир ғазал

Муҳаммад Фузулий 

(1498-1556)

Муҳаммад бин Сулаймон  Фузулий — мумтоз озарбайжон шоири ва мутафаккири. Турк, форс ва араб тилларида ижод қилган. Бағдод мадрасаларида таҳсил олган ва мударрислик қилган. Фузулий форсий ва туркий адабиётнинг йирик вакиллари ҳисобланган Низомий Ганжавий, Саъдий Шерозий, Ҳофиз Шерозий, Атоий, Лутфий, Алишер Навоий каби шоирларнинг ижодини меҳр билан ўқиб-ўрганиб, уларнинг маҳорат сирларидан баҳраманд бўлган. Шоир ижодига, Лутфий ва Навоийнинг таъсири кучли бўлган.

Асарлари: "Девон" (турк, араб ва форс тилларида), "Бангу бода" (маснавий), "Лайли ила Мажнун" (достон), "Рисолаи муаммеёт", "Қирқ ҳадис", "Сув қасидаси", "Ҳазрати Али девони", "Шикоятнома", "Ринду зоҳид", "Соқийнома" ва бошқалар.

Бугунги саҳифамизда шоирнинг беҳад гўзал бир ғазалини ўзбекчалаштирган ҳолда эътиборингизга ҳавола қиламиз.   

ФУЗУЛИЙ: "МАНИ ЖОНДАН УСОНДИРДИ" 

Мани жондан усондирди, жафодан ёр усонмасми?
Фалаклар ёнди оҳимдан, муродим шами ёнмасми?

Ҳама беморга жонон, давои дард қилар эҳсон,
Нечун қилмас манга дармон, мани бемор билмасми?

Ғамим пинҳон тутардим мен, дедилар ёра қил равшан,
Десам ул бевафога, билмам, ишонарми, ишонмасми?

Шаби ҳижрон ёнар жоним, тўкар қон чашми гирёним,
Уйғотар халқни афғоним, қаро бахтим уйғонмасми?

Гули рухсоринга қарши, кўзимдан қонли оқар сув,
Ҳабибим, фасли гул бу, оқар сувлар лойқаланмасми?

Эмасдим ман санга мойил, сан этдинг ақлимни зоил,
Манга тан айлаган ғофил, сани кўрса уялмасми?

Фузулий ринди шайдодир, ҳамиша халққа русводир,
Сўрангчи, бу на савдодир, бу савдодан усонмасми?

*усонмоқ-безмоқ, сиқилмоқ; давои дард-дардига даво; зоил-йўқ қилмоқ; тан айлаган-тан берган.
/Озарбайжончадан М.Йўлдошев ўзбекчалаштирди.

FÜZULİ: "MƏNİ CANDAN USANDIRDI"

Məni candan usandırdı, cəfadan yar usanmazmı?
Fələklər yandı ahimdən, muradım şəmi yanmazmı?

Qamu bimarinə canan, dəvayi-dərd edər ehsan,
Neçün qılmaz mənə dərman, məni bimar sanmazmı?

Qəmim pünhan tutardım mən, dedilər yarə qıl rövşən,
Desəm ol bivəfa bilmən, inanarmı inanmazmı?

Şəbi-hicran yanar canım, tökər qan çeşmi-giryanım,
Oyadar xəlqi əfğanım, qara bəxtim oyanmazmı?

Güli-rüxsarinə qarşu, gözümdən qanlı axar su,
Həbibim, fəsli-güldür bu, axar sular bulanmazmı?

Deyildim mən sənə mail, sən etdin əqlimi zail,
Mənə tən eyləyən qafil, səni görcək utanmazmı?

Füzuli rindü şeydadır, həmişə xəlqə rüsvadır,
Sorun kim, bu nə sevdadır, bu sevdadən usanmazmı?

Şey... (kısa öykü)

ŞEY...

(kısa öykü)

Kaldırımda yaşlı çift yavaş ve sessiz adımlarla otobüs durağına doğru ilerliyor. Kadın durdu ve kocasına seslendi:

- Şey, Hilmi, şeyle mi gitçeez? Nasıl gitçeez?

Koca da adımını yavaşlatarak cevap verdi:

- Şeyle işte… Eğer şeye girceksek… Şeye binceez…

- Ee, ööle yapalım, o zaman…

Beraber yaşlanınca her şey bir tek şeyle anlaşılır olur galiba…

Marufcan Yoldaşev

18.09.2015.

Икром ота (ҳикоя)

ИКРОМ ОТА

(ҲИКОЯ)

Эрталаб ишга кетаётсам хотиним қўлимга бир жуфт оёқ кийимни тутқазиб: “Шуни Икром отага ташлаб ўтинг, товони баймайиб кетибди” - деди.

Икром ота маҳалланинг пойафзалчиси. Кўпни кўрган, донишманд одам. Ўғиллари яхши ишларда ишлашади, ўзига тўқ одамлар. Аммо отахон уларнинг қўлига қараб ўтиришни ёқтирмайди. Ўғли “шу ишни бас қилинг, одамларга ўхшаб маза қилиб ўтирсангиз бўлмайдими?” деса, ота “икки оёғим ишламайди, икки қўлим ҳам ишламаса, тирик мурда бўлиб қоламанку, болам, унақа ўтиришнинг мазаси бўларканми?” деган экан. Маҳалла оқсоқоллари ҳам ўғилга, “шу билан овуниб ўтиради, кўнглига қарагин” деб насиҳат қилишган экан.

Ишдан қайтишда эрталаб қолдирган туфлиларимни олиш учун отанинг дўконига кирдим. Ўтириб бироз суҳбатлашган бўлдим. Ота чой узатди. “Чойингиз жуда мазали бўлади-да, сизни, бошқа жойда йўқ бунақаси” деб мақтаган бўлдим. Ота хурсанд бўлиб, бошини қимирлатди.

- Муҳими чойнинг таъми, овқатнинг мазаси эмас, ким билан баҳам кўрганингда, деган экан улуғлар - деди ота чойидан бир хўплаб.

- Ота, яна бир нима сўрасам майлими?

- Сўра болам.  

- Момомни яхши кўриб олганмисиз?

- Эҳ болам тушмагур, эй лодан болама... Бизни замонда яхши кўриб, севиб уйланиш қаёқда дейсан... Уруш эди... Урушга бормаганга биров қизини бермасди... Урушдан икки оёғидан ажраб келган нотовонгаям қизини бераман деган марди топилмасди у вақтлар... Севги деганлари яхши, лекин ҳамма гап вафода, садоқатда, болам.

Икром ота бир нафас тин олди. Қўлидаги бир пой туфлини мойлаб порлатиб бўлгандан кейин олдидаги сандиқ устига авайлаб қўйди. Иккинчи пойини олиб чангларини тозалай бошлади. Ёнида борлигимни тамоман унутгандек эди. Ўзига ўзи пичирлаб бир нималар дерди: “қўнжи ўзиники, пошнаси қўшниники!” Бу гапдан хижолат торта бошлаганимни сезди чамаси “Ҳамма гап косибларнинг эпсизлигида, болам. Эски косиблар хўўўп бошқача эди-да... Битта этик олсанг йиллаб киярдинг. Ҳозиргиларчи, еҳ...”

Мавзуни ўзгартириш мақсадида яна сўрадим:

- Жанжалсиз уй бўлмайди дейишади, момом билан ҳеч жанжаллашганмисизлар?

- Ҳа, жанжалсиз уй бўларканми? Момонг хўп ажойиб-да. Жанжаллашиб қолсак, хафа бўлганини камгап бўлиб қолганидан биламан. Чой олиб келади, индамайди... Чой узатсаям индамайди... Жим юриб ишини қилади. Овқат олиб келади яна жим... Ана ўшанда дунё деганлари кўзимга қоронғу бўлиб кетади. Ҳамма нарсани унутиб юбораман. Яратган эгамнинг менга топширган омонатини ранжитиб қўйдим, деб ич-этимни ейман.

Отанинг титроқ овозидан сабр, кўзларидан шукр тўкилар эди...  

Самед Беҳранги: Қора балиқча

САМЕД БЕҲРАНГИ

(1939-1968)

Самед Беҳранги замонавий Эрон адабиётининг ёрқин сиймоларидан биридир.

У 1939 йилнинг 23-июнида Эроннинг Табриз шаҳрида дунёга келган. Самед ўрта мактабни тамомлагандан сўнг 1955 йилда муаллимлар тайёрлаш билим юртига ўқишга кирган. Талабалик пайтида ҳамфикр дўстлари билан бирга “Гулуш” номли сатирик журнал чиқара бошлаган. 1957 йилдан умрининг охиригача Эроннинг озарий қишлоқларида муаллимлик қилган. Шу билан бирга озарий қишлоқларини кезиб халқ оғзаки ижоди намуналарини тўплаган. 1963 йилда халқ оғзаки ижоди намуналаридан иборат “Пора пора” (шеър ва тез айтишлар) китоби нашр қилинган. Бир неча турк ёзувчиларининг асарларини озарий лаҳжасига ўгирган. Унинг “Эрон таълим тизими муаммолари” ва “Озарбайжон мактаблари учун озарий алифбо” номли китоблари катта баҳс ва мунозараларга сабаб бўлган. 1967-1968 йиллар адиб ижодининг энг сермаҳсул даври бўлган. Италиянинг номдор “Булуми Олтин Мукофоти”га сазовор бўлган “Қора балиқча” асари ҳам 1968 йилда босилган ва ўша йилнинг ўзида дунёнинг жуда кўплаб тилларига таржима қилинган.

Самед Беҳранги 1968 йилнинг сентябрида фожиали бир тарзда ҳаётдан кўз юмган. Адибнинг Арас дарёсига чўкиб ўлгани ҳақидаги хабар Эрон халқи билан бирга унинг асарларини ўқиган барча китобхонларни қайғуга ғарқ қилди.

Самед Беҳранги ҳикоя ва эртаклари болалар билан бирга катталарни ҳам бефарқ қолдирмайдиган асарлардир.

ҚОРА БАЛИҚЧА

Денгиз тубида кекса бир балиқ ўн икки минг боласи ва набирасини атрофига тўплаб олиб эртак айтиб бермоқда:

Қадим замонда кичик бир ирмоқда қора балиқча онаси билан бирга яшар экан. Ирмоқ баланд тоғдаги бир қоядан чиқиб водийнинг этакларигача оқиб борар экан.

Она-бола балиқ ирмоқ тубидаги катта тош тагини ўзларига уй қилиб олишган экан. Тошни қоплаган йўсинлар уйнинг томи вазифасини бажарар экан. Балиқлар тунда йўсин остига кириб ухлашар экан. Қора балиқча бир марта бўлса ҳам йўсинлар остидан чиқиб ой нурини кўришни орзу қилар экан.

Она балиқ ва миттивой эрталабдан кечгача бир–бирини ортидан сузиб айланиш билан овора экан. Баъзида бошқа балиқлар билан бирга кичик ирмоқда у ёқдан бу ёққа сузиб юришар экан.

Ўн минг увилдириқдан бор–йўғи шу қора балиқча ҳаётда қолишга муваффақ бўлган экан. Қора балиқча бир неча кун ғамгин бўлиб қолибди. Худди бетоб бўлгандек, у ёндан бу ёнга секин-секин сузиб вақт ўтказар экан. Онасининг ортидан жимгина сузиб юраверибди. Онаси миттивойнинг аҳволидан ташвишланар, тезроқ тузалиб кетишини умид қилар экан. Аммо қора балиқчанинг дарди шунчаки ўткинчи бир дард эмас экан.

Митти балиқ бир куни эрта тонгдан, ҳали қуёш чиқиб улгурмасдан онасини уйғотиб:

– Ойижон, келинг бироз гаплашиб ўтирайлик, – дебди.

Онаси уйқусираб:

– Болажоним, гаплашгани топган вақтингни қара-я. Кейинроқ гаплашсак бўлмайдими? Агар хоҳласанг бирга айланишга чиқишимиз мумкин, нима дейсан? – дебди.

– Йўқ, ойижон, айланишни умуман хоҳламайман. Мен бу ердан бутунлай кетмоқчиман!

– Бутунлай кетмоқчиман, деганинг нимаси?

– Ҳа, ойижон, кетишим керак.

– Аммо, эрта тонгдан қаерга кетмоқчисан?

– Шу ирмоқ қаергача боришини ўз кўзим билан кўрмоқчиман. Биласизми, ойижон. Қачондан бери бу ирмоқнинг охири қаерда экан, деган ўй менга тинчлик бермайди. Ўйлаб ўйимга етолмаяпман. Кечадан бери уйқум қочиб ухлолмаяпман. Ниҳоят, ирмоқнинг охиригача бориб ўз кўзим билан кўриб келишга қарор қилдим. Бошқа жойларда нималар бўлиб ўтаётганидан хабардор бўлмоқчиман.

Онаси кулиб дебди:

– Мен ҳам сендайлигимда бу ҳақда кўп ўйлардим. Болажоним, дарёнинг боши ҳам охири ҳам бўлмайди. Буни ақлингдан чиқарма! Дарё доим оқиб туради ва бирон жойга ҳам бормайди.

– Аммо, ойижон, ҳамма нарсанинг ҳам охири бўладику. Тун тугаб тонг отади, ой, йиллар ҳам шундай...

Онаси унинг сўзини бўлибди:

– Бундай бемаъни гапларни бас қил, қани бўлақол, бирга айланишга чиқамиз. Гап сотадиган вақт эмас, эрталабки сайр вақти бўлди.

– Йўқ, ойижон. Мен бунақанги сайрлардан зерикдим. Саёҳатга чиқиб, дунёни кезишни истайман. Бошқа жойларда нималар бўлаётганидан хабардор бўлишни хоҳлайман. Бу гапларни кимдир қулоғимга қуйган, деб ўйласангиз, билиб қўйинг, мен кўпдан бери бу ҳақда ўйлайман. Албатта, бошқалардан ҳам кўп нарсани ўргандим. Масалан шуни тушуниб етдим: Кўпчилик балиқлар қариганда умри бекорга ўтиб кетганидан шикоят қилишади. Тинмай нолишади, кимларнидир лаънатлайди, ҳуда-беҳуда қарғаш билан вақт ўтказишади. Мен шуни билмоқчиман: ҳаёт дегани ҳақиқатан ҳам шу бир ҳовуч жойда қариб ўлгунча айланишдан иборатми? Ёки бу дунёда бошқа шаклда ҳам яшаса бўладими?

– Болажоним, ақлдан оздингми, сен? Дунё, дунё дейсан... Дунё деганинг нимаси? Мана шу ер дунё бўлади. Эл қатори яшаб юрибмиз, ҳаёт дегани бундан бошқача бўлмайди...

Шу пайт уларнинг уйига бир катта балиқ яқинлашибди:

– Қўшни, болангиз билан боядан бери нимани тортишяпсизлар? Бугун сайрга чиқмайсизларми, дейман? – дебди.

Она балиқ қўшнисининг ёнига чиқиб дебди:

– Қай кунларга қолдик, кўрмайсизми, қўшнижон! Болалар энди оналарига ақл ўргатадиган бўлиб қолишди.

Қўшни:

– Нима бўлди, ўзи?

Она балиқ:

– Манави нодоннинг айтган гапини қаранг. Кетмоқчиман, дейди. Дунёда нималар бўлиб ўтаётганини ўз кўзим билан кўрмоқчиман, дейди. Кетаман деб оёқ тираб олди. Бўйидан ошадиган гапларни айтиб ётибди!

Қўшни:

– Миттивой, сен қачон ўқиб олим, файласуф бўла қолдинг-а? Биз бехабар қолибмиз-ку!

Қора балиқча:

– Хола, сиз кимни олим-файласуф деяпсиз, мен билмайман. Аммо бундай ҳар кунги сайрлардан зерикдим. Бу бемаъни сайрларга чиқишни истамайман. Кўз очиб юмгунча сизлардек қариб қоламан. Кўзим кўрмас, қулоғим эшитмас бўлиб қоламан. Хоҳламайман, тушуняпсизми, хоҳламайман!

Қўшни:

– Вой тавба қилдим! Бу қанақа гап бўлди?

Онаси:

– Яккаю ягона ўғлим бу кўйга тушади деб сира ўйламагандим. Қайси яшшамагур ақлли болагинамни йўлдан урган экан-а?

Қора балиқча:

– Ҳеч ким йўлдан ургани йўқ. Ўзимнинг ақлим, ўй-фикрим бор, ахир! Кўзим бор, ҳаммасини кўриб-билиб турибман.

Қўшни балиқчанинг онасига қараб:

– Қўшнижон, ҳалиги ғийбатчи шиллиқ қурт бор эдику...

Онаси:

– Ҳай, эсим қурсин, яхши эслатдингиз, қўшни. Боламни атрофида гирди капалак эди. Вой, ярамас-ей!

Қора балиқча:

– Бўлди қилинг, ойижон. Ахир у менинг дўстим эди-ку!

Онаси:

– Балиқ билан шиллиққурт дўст бўларканми? Умрим бино бўлиб бунақасини эшитмаганман!

Қора балиқча:

– Балиқ билан шиллиққурт душман ҳам бўлмаган-ку! Бекорга гуноҳини оляпсиз.

Қўшни:

– Ғирт бемаънилик!

Қора балиқча:

– Ҳамма бемаънилик сизда-ку!

Онаси:

– Ўлимига ўзи сабабчи бўлди. Дуч келган ерда оғзига келганни валақлайверарди, эсингдан чиқдими?

Қора балиқча:

– Ундай бўлса, мени ҳам ўлдиринглар! Мен ҳам шунга ўхшаш гапларни гапиряпман. Онгингиз заҳарланиб қолмасин, тағин.

Тортишув кучайиб овозлар юксалгач бошқа балиқлар ҳам уларнинг атрофига йиғилишибди. Митти балиқчанинг гапи ҳамма балиқларни ғазаблантирибди.

Кекса балиқлардан бири:

– Шундай қилсам, ачинади, деб ўйлапсан, чоғи?!

Бошқаси:

– Миттивой бошига бало орттирмоқчими, дейман!

Қора балиқчанинг онаси:

– Бас қилинг! Менинг болам билан ишингиз бўлмасин!

Бир балиқ:

– Хоним, билиб қўйинг, болангизга ҳозирдан яхши тарбия бермасангиз, кейин азобини тортасиз.

Қўшни:

– Сизга қўшни бўлганимдан афсусдаман.

Бошқа бирови:

– Бошқаларни ҳам айнитмасидан, шиллиққуртнинг ёнига гумдон қилиб қўя қолайлик?!

Балиқлар митти қора балиқни жазолаш учун келишганида дўстлари унинг атрофини ўраб ҳимоя қилишибди. Қора балиқчанинг онаси эса: “Вой–дод! Боламни ўлдириб қўйишади! Бу кўргилик ҳам бормиди! Нима қилдим энди?! Бошимни қайси тошга урай?!” деб дод–фарёд қила бошлабди.

Қора балиқча:

– Онажон, мен учун йиғламанг. Шу ожиз, қари балиқларнинг ҳолига йиғланг.

ДАВОМИНИ ШУ ЖОЙДАН ЎҚИНГ.