Маънолар озодлик истайди...

Сўз аввал жим эди. Шу жимлиги билан олам эди, бепоён эди.

Кейин товушга айланди, оҳанг яралди, жимлик бузилди.

Сўз деган мўъжиза одаму оламни ҳайратга солди.

Энди у ҳукмфармо қудратга айланди ва маъно талаб қила бошлади.

Ҳар бир сўзга маъно, маъноларга мосу мувофиқ либослар истади.

Турфа маънолар юзага чиқди.

Алифболар ижод қилинди.

Авваллари усиз ҳам тиллашган одамзод, бундан буён усиз гунгу лол бўлиб қолди.

Сўз одамлар аро маҳобатли деворга айланди.

Тиллашмоқчи бўлганлар ўша деворни ошиб ўтмагунча бир-бирларини тушунолмайдиган бўлдилар.

Сўз чуқур ўйга толди.

Кейин ўзига ўзи савол берди:

- Мен кимман ўзи? - деди атрофга боқиб. - Мен, ахир, одамзод бир-бири билан осонроқ англашсинлар дея яралган эдим-ку!

Ҳаммаси “Кун” сўзи ила бошланган эди-ку!

Атрофдан жавоб келмади.

Маънолар бирин-кетин сўзларни тарк эта бошлади.

Улар сўзлардан озод бўлишни исташар эди.

Сўз маъноларни итоатда тутмоқ учун луғат деб аталмиш ҳибсхоналарни яратди.

Барча элу юртда сўз ва уларга боғлиқ маъноларни қамаш учун луғат-ҳибсхоналар барпо этилди.

Минглаб, миллионлаб одамлар сўзларни қувиб, уларга боғлиқ маъноларни топиб-тутиб қамашга масъул этиб тайинландилар.

Институтлар, нашриётлар сўз ва маъно овчиларини муттасил рағбатлантириб турдилар.

Луғатлардаги маъноларга эса озодликни хаёл қилиб ётишдан ўзга чора қолмаган эди.

03.06.2026

М.Ю.

 #баъзи_асарлар_шунчаки_ўқилмайди

XOTIRA VA O‘ZLIK ORASIDAGI MA’NAVIY SAFAR TALQINI

Ma’rufjon Yõldoshevning “Qaytish” hikoyasini o’qib…

Bugungi o‘zbek nasrida inson ruhiyati, xotira fenomeni va o‘zlikni anglash masalalariga bag‘ishlangan asarlar alohida o‘rin tutmoqda. Ma’rufjon Yõldoshevning “Qaytish” hikoyasi ham ana shu yo‘nalishdagi izlanishlarning o‘ziga xos namunasi bo‘lib, unda insonning o‘tmish bilan munosabati, xotira va haqiqat o‘rtasidagi murakkab bog‘liqlik falsafiy-psixologik rakursda talqin etilgan.

Hikoya maktub janrida yozilgan bo‘lib, muallif bu shakl orqali qahramonning ichki dunyosini bevosita va samimiy ifodalashga muvaffaq bo‘lgan. Asarda tashqi voqealar silsilasidan ko‘ra ichki kechinmalar, ruhiy iztiroblar va falsafiy mushohadalar yetakchilik qiladi. Shu jihati bilan “Qaytish” voqeaband hikoyadan ko‘ra tafakkur hikoyasi sifatida namoyon bo‘ladi.

Asarning markaziy konsepti — qaytish tushunchasidir. Biroq muallif mazkur tushunchani an’anaviy talqindan chiqarib, unga yangicha ma’no yuklaydi. Hikoyada qaytish tug‘ilib o‘sgan makonga, bolalik manzillariga yoki tanish insonlarga qaytish emas, balki insonning o‘z mohiyatini izlash jarayoni sifatida talqin qilinadi. Muallif qahramon tafakkuri orqali inson aslida o‘tmishni emas, o‘tmish bilan birga yo‘qotib qo‘ygan o‘zligini sog‘inishini teran falsafiy mushohadalar vositasida ochib beradi.

Hikoyaning eng muhim yutuqlaridan biri xotira fenomenining badiiy-falsafiy talqinida ko‘zga tashlanadi. Muallif xotirani mutlaq haqiqat emas, balki inson ongida qayta yaratiladigan, vaqt ta’sirida sayqallanadigan va ideal tus oladigan hodisa sifatida tasvirlaydi. Shu bois asarda bolalik va o‘tmish romantik ideal sifatida emas, balki inson ongining estetik konstruksiyasi sifatida namoyon bo‘ladi. Bu esa hikoyaning g‘oyaviy-falsafiy qatlamini sezilarli darajada chuqurlashtirgan.

Muallif uslubining o‘ziga xosligi lirizm va intellektual mushohadalarning uyg‘unligida namoyon bo‘ladi. Matnda ritorik savollar, ichki dialoglar, falsafiy umumlashmalar va poetik tasvirlar bir-birini tabiiy ravishda to‘ldirib boradi. Ayniqsa, ayrim jumlalarning aforistik xarakter kasb etishi asarning badiiy-estetik qimmatini oshirgan. Jumladan, “Qaytish degani hamisha ham qaysidir eshikni qoqib, “men keldim” deyish emasligini anglaganingda haqiqat bilan yuzlashasan”, “Zamonning qaysidir pallasida ovozing haliyam akslanyotganini, qadamlaring tovushi haliyam eshitilayotganini biroq u ovoz ham qadamlar ham endi senga taalluqli emasligini anglaganingda rosmana ulgʻaygan, toʻgʻrirogʻi keksaygan boʻlasan” kabi jumlalar asarning magʻzini oʻzida butunlashtira olgan. Shuningdek, asar tilining sodda, ammo tagma’nolarga boyligi, fikrning obrazli ifodalanishi o‘quvchini mushohadaga undaydi.

“Qaytish” hikoyasining novatorligi, avvalo, syujet markazini voqeadan tafakkurga ko‘chira olganidadir. Muallif an’anaviy hikoyachilikdagi hodisalar rivoji o‘rniga ruhiy holatlar evolyutsiyasini tasvirlaydi. Natijada asar zamonaviy intellektual nasr talablariga mos keluvchi falsafiy-psixologik matn sifatida shakllangan. Qahramonning ichki monologi orqali umuminsoniy masalalar — vaqt, xotira, sog‘inch, haqiqat va o‘zlik muammolari yoritiladi.

Asarning yana bir e’tiborga molik jihati shundaki, unda muallif tayyor xulosalar bermaydi. Aksincha, o‘quvchini savollar bilan yuzlashtiradi. Qaytish nima? Inson nimani sog‘inadi? O‘tmishga qaytish mumkinmi? Xotira qanchalik haqiqat? kabi savollar matnning falsafiy mag‘zini tashkil etadi. Shu sababli hikoya o‘qib bo‘lingach ham o‘quvchi tafakkurida yashashda davom etadi.

Xulosa qilib aytganda, “Qaytish” hikoyasida xotira va haqiqat, o‘tmish va bugun, inson va uning ichki olami o‘rtasidagi murakkab munosabatlar badiiy mahorat bilan yoritilgan. Asar o‘zining psixologik teranligi, falsafiy salmog‘i hamda poetik uslubi bilan kitobxonni chuqur mushohadaga chorlaydi.

D.Andaniyazova 

Filologiya fanlari doktori (DSc)

03.06.2026

 

ҚАЙТИШ

Азизим, Букейр! Мактубингни олдим. Такрор-такрор ўқидим ва маълум муддат ўша беғубор болаликка қйтдим. Ўша тозалик сени тарк этмаганига қувондим. Хатингда “Инсон баъзан кетиш учун эмас, қайтиш учун йўлга чиқади. Қанчалик узоқ кетсанг, ўзингга алоқадор неки бор бўлса, ҳаммасига янада яқинроқ бўлаверасан...” дебсан. Ҳа, тўғри, бироқ улар билан мудом яшай олмайсан, ҳаёт оқар сув мисоли фақат олдинга интилади, азизим. Мен шу ёшимга қадар хотираларга сиғиниб яшадим. Улардан куч олиб яшадим. Агар шундай дейиш мумкин бўлса... Аммо ҳақиқатни тан олмай яшаш азоблигини англадим. Мен ҳам ўзимга алоқадор неки бўлса ҳаммасини асраб қолиш учун катта бир умрни сарфлаб юбордим. Ўзимга эмас, ўзимдан ташқарида лекин уларсиз ўзимни тасаввур қила олмайдиган нарсалар учун, тушуняпсанми, Букейр?! Сен уни хотира дерсан, болалик дерсан, соф туйғулар дерсан... Ҳаммаси тўғри, бироқ ўтмиш деб аталган сеҳрли маконда ўзингга алоқадор нима бор ўзи? Бир ҳовуч хотирами? Ҳаммаси самимиятини йўқотиб ўзини оролаб, жилолаб, минг турфа безаниб кўз-кўз қиладиган болалик хотираларингми? Ростини айт, такрор-такрор эслаб ҳузур қилишингни айтиб чарчамайдиган хотираларингнинг қанчаси рост? Агар яна бир имкон берилса, чиндан ҳам ўша мақтовига сўз ожиз болалигингни яна қайтадан яшашга рози бўлармидинг?  

Азизим, биламан, бу гаплар сенга малол келади. Мен буларни ўзимга айтяпман, истасанг буни кексалик эзмалиги деб бил, истасанг, қаттиқ соғинчдан дегин. Тоғнинг маҳобати ундан узоқлашганингда билинганидек, баъзи туйғуларни англаш учун ҳам вақт ва масофа керак бўлар экан. Наҳотки, ўзингга алоқадор энг маҳрам деб билган туйғуларинг моҳиятини англаш учун ҳам ундан узоқлашишинг керак бўлса?!

Мен буни аввал сира ўйлаб кўрмагандим. Ва шунда билдимки, мен бутун умрим давомида кимнидир, ниманидир ё қаернидир эмас, улар билан бирга тобора хиралашиб, таниб бўлмас даражада узоқлашиб бораётган ўзимни қидирар эканман. Хотиралар домида йўқолиб кетмаслик учун чирпинаётган, менга ҳар йўл-йўсинда ўзини кўрсатишга уринаётган ўзимни соғинаётган, унга қайтишни ич-ичимдан орзу қилаётган эканман.

Ҳар гал илк ҳайратларимга гувоҳ бўлган қадрдон қишлоғимга қайтаётиб вужудимни олақуроқ соғинчлар эгаллаб олади. Тезроқ борсам, кўрсам, яна ўша дамларни қайта яшасам дейман. Бироқ қишлоққа етиб боришим билан барча ҳаяжонларим, соғинчга ўхшаш туйғуларим сукутга айланади. Тезроқ шаҳарга қайтгим келади. Билмадим, балки шаҳардан қараганда мен қайтишни истаган манзиллар жуда гўзал кўринар. Эҳтимол, болалик ва ўтмиш ҳақидаги фусункор хаёлларнинг аслидек эмаслиги мени қўрқитар?

Сен нега қайтишни ихтиёр қилмайсан, азизим. Қайтишни истамаслигингнинг сабаби ҳақиқатлар билан юзлашишдан қўрқаётганинг эмасмикан? Ўйлаб кўр! Хаёл ё ҳақиқат деганинг ҳам ҳаётнинг жилвалари холос. Ҳаммаси қандай қарашингга боғлиқ. Демакки, ўзингга боғлиқ.  

Сен қайтиш ҳақида сўрайсан, азизим. Қайтиш дегани ҳамиша ҳам қайсидир эшикни қоқиб, “мен келдим” дейиш эмаслигини англаганингда ҳақиқат билан юзлашасан. Замоннинг қайсидир палласида овозинг ҳалиям аксланётганини, қадамларинг товуши ҳалиям эшитилаётганини бироқ у овоз ҳам қадамлар ҳам энди сенга тааллуқли эмаслигини англаганингда росмана улғайган, тўғрироғи кексайган бўласан. Сен минг турфа ҳаяжон, орзу-ўйлар билан қайтиш пайидадирсан, эҳтимол, бироқ энди қайтадиган жойинг ҳам, кутган одамларинг ҳам, ҳатто ўзинг ҳам аввалги эмассан. Фақат хотираларгина ўзини ҳақиқат қилиб кўрсатишдан чарчамайди.

Бу мактубим етиб боргунича сен йўлга чиқишга ҳам улгурарсан. Ҳар не бўлганда ҳам йўлинг очиқ бўлсин. Соғ-омон етиб кел. Сенинг қайтишингни кимдир эшик олдида эмас, хотираларининг энг мўътабар жойида кутади. Шунинг учун қайт… кеч бўлса ҳам, ўзгарган бўлсанг ҳам, фақат соғ-омон қайт.

01.06.1826

М.Й.

 

RANGLAR PALITRASIDAGI HUZUN

Og‘abekni juda yaqindan tanimayman. Bir safar bahona qisqa muddat hamsuhbat bo‘lmaganimni hisobga olmasak, u bilan uzoq suhbatlashib, uning kimligi, ichki dunyosi, kasbiga, olamga va odamga munosabati haqida so‘rab ham ko‘rmaganman. Biroq fotosuratlariga qaraganda hayotga ancha teran boqadigan, hayotning baland-pastini boshidan o‘tkazgan sokin va vazmin bir insonni tasavvur qilaman.

“Men ko‘chadagi odamlar va ularning yuz-ko‘zida aks etgan dunyoni kadrga muhrlashni yoqtiraman. Aslida makon, zamon va inson kompozitsiyasi fotografiya uchun juda muhim.  Fotosuratlar olam va odam haqidagi tasavvurlarni jamlab borishi kerak. O‘tgan asr boshidagi hayot va insonlarni kadrga muhrlagan o‘zbek milliy fotosuratchiligi va kinomatografiyasi asoschisi Xudoybergan Devonov, 1900-yillar boshida Samarqand, Buxoro kabi shaharlarda rangli fotosuratlar olgan Sergey Mixaylovich Prokudin-Gorskiy, o‘tgan asr boshlaridagi ijtimoiy o‘zgarishlarni muhrlagan Emmanuil Yevzerixin kabi fotograflarning ijodiy merosi bizga mana shunday xulosa chiqarish imkonini beradi.”

Og‘abekning “odamlarni chiroyli ranglar bilan, hashamat bilan aldash kerak emas” - degan gapi uning suratlarini kuzatish istagini paydo qildi.

Men san’atshunos emasman, tilshunosman. Shu bois fotosuratlarga ham tilshunos sifatida munosabat bildiraman.

Quyidagi fotosurat “Umid makon va imkon tanlamaydi” deb ataladi. Fotografik jihatdan rang palitrasida sovuq va xira ranglar ustunlik qiladi. Bu imkoniyatlarning haminqadarligi va chorasizlik ma’nolarini  kuchaytiradi. Qizning kiyim-boshi ham ranglar bilan uyg‘unlashib ketadi. Bunda  kontrastdan ziyoda muhitga “singib ketish” hodisasi ko‘zga tashlanadi.

Yorug‘lik tabiiy va diffuz holda aks etib ma’noni yanada kuchaytirgan. Dramatik effektni oldinga chiqarib, og‘ir kayfiyat hosil qiladi. Kadrda keskin soyalar ko‘rinmaydi, hamma narsa yumshoq, lekin huzunli.  Qiz chiqindi yonida o‘tirib, qog‘ozdagi matnni o‘qiyapti. Bunda qarama-qarshi tushuncha to‘qnashadi. Imkonsizlik va umid.

Lisoniy jihatdan fotosuratga vizual matn sifatida yondashish mumkin. Bu esa fotosuratdagi denotativ va konnotativ ma’nolar haqida fikr yuritish imkonini beradi. Denotativ qatlam sifatida chiqindi konteynerlari, qizcha, kitob, iflos muhit ajratib olinsa, real voqelik ya’ni qiz bolaning chiqindilar yonida qog‘ozga qarab o‘tirgani haqidagi tasavvur anglashiladi. Konnotativ ma’no esa  kuchli falsafiy qatlamga ishora qiladi. Bunda chiqindi - jamiyat tomonidan rad etilganlik, ijtimoiy tengsizlik; qiz bola – beg‘uborlik, kelajak, insoniy potensial; qog‘oz - bilim, najot, umid;  o‘tirish holati - ijtimoiy jihatdan past maqomga ishora qiladi. Mazkur kontekstda fotoasarning bosh g‘oyasi namoyon bo‘ladi: “Umid makon va imkon tanlamaydi.”

Xulosa qilib aytganda, Og‘abek go‘zallikni klassik ma’noda emas, balki ijtimoiy haqiqat bilan muvozanatda aks ettirgan.  Shu bois ushbu suratni texnik mukammallikdan ko‘ra g‘oya va ekspressiyaning kuchli ifodalanganligi jihatidan tavsiflash qiziqroq.

M.Yuldashev

 

Salsabil – farog‘at va halovat bulog‘i

 

Hozirda “Mavlono muzeyi” deb ataladigan mavlaviylar dargohi hovlisida, darvishon hujrasi oldida bir chashma bor. Uni “Salsabil chashmasi” deb ham atashadi.

Salsabil – jannatdagi buloqlardan birining nomi. Salsabilni islom ulamolari faqat moddiy buloq emas, balki poklik va ne’mat ramzi deb ham ta’riflaydilar hamda jannat ahliga ruhiy farog‘at va ma’naviy halovat bag‘ishlashi haqida ma’lumot beradilar.

Mavlaviylar dargohidagi salsabil Said Hamdam Chalabiy (1814-1859) tomonidan hovlining nazr-niyoz darchasi oldiga qurdirilgan.

Uning chetlari tosh va ko‘k marmardan ishlangan old qismiga oq marmardan yarim doira shaklida sakkizta kichik va bitta katta chanoq o‘rnatilgan.

Ilki chanoq, keyingilari lo‘la, oxirgisi havza deb ataladigan bu kosalardan oqib tushadigan suvning mayin musiqadek shildirashi insonga huzur bersa, qushlar uchun suvga chorlov vazifasini bajaradi.

Salsabildagi marmar kosalarning yuqoridan pastga 1-2-3-2-1 tartibida joylashtirilishi ham ramziy ma’no kasb etadi. Bu tartib islom tasavvuf falsafasining asosiy g‘oyasi – “vahdati vujud” tushunchasini ifoda etishga qaratilgan.

Bir nuqtadan chiqqan suvning turli kosachalarga tarqalib, keyin yana bir havzada jamlanishi insonning tug‘ilib, ko‘payishi va oxir-oqibat yana asliga qaytishini ramziy tarzda ifodalaydi.

 

©️Ma’rufjon Yo‘ldoshev

15.03.2026

 

 

Ertaga havo ochiq bo‘ladi...  

O‘sha mashhur tepalik tunda juda sirli bo‘ladi. Shaharning ko‘kka eng yaqin nuqtasi. Bu makonda tunni notaning barcha ranglarida his qilish mumkin.

“Yulduzlarni ko‘ryapsanmi, ko‘ryapsan-a, - deydi DO shunday sokin, shunday moviy ovozi bilan. Osmon sig‘mas nigohlariga, tunni yoritib yuboradi qorachiqlari.

DO - telba musavvir, ko‘k toqini bo‘yar tabassumlarga.

“Ertaga havo ochiq bo‘ladi” – deydi, DO tamakisidan sog‘inch buruqsatib.

RE savolga aylanib boqadi DOning osmonga aylangan ko‘zlariga. Yulduzlarni qidiradi qorachiqlarning bepoyon kengliklarida. Uning uchun yulduzlar bug‘doy boshoqlari. Umid eshiklari ochiladi birdan. Telba musavvir osmonni bo‘yash bilan ovora.

MIlar yog‘iladi kengliklar uzra, mayin-mayin. Yozni chorlagan gullarmi, bahorga mushtoq pushti iformi, bilinmas. Ammo bir beg‘ubor kulgu hidi olamni tutib ketadi.

FA o‘tmishni sudrab keladi, pianino hayrat ichida. Yana qahqaha... Pianino qahqahaning qudug‘idan osmonga qaraydi. Koshki sababini bila olsa bu sitamkor tabassumlarning.

SOL sakraydi qurbaqamisol. Simfoniyaning nozandasi. Ayniqsa, tunda. Oyni “men uchun chiqdi” deya ishonadi, yulduzlarni joriyasi sanar o‘zining. LAni nazarga ilmay hayqiradi barcha ranglarda.

LA sokin, xotirjam... Butun ohanglar nigohini yulduzlarga qaratadi. Hademay ohanglar yog‘ila boshlaydi samodan. LA huzur ulashadi olamga.

SI dakki beradi “Jim bo‘l!” deydi, SOL nozandaga. Tanbehini takrorlaydi: “Quloq solsang-chi!”

DO osmonga boqar faylasuflardek. “Ertaga havo ochiq bo‘ladi” - deydi, bashoratidan qoniqib. Bir qo‘lida inja papiros. Ovrupa aslzodalari kabi qarashlar bilan “Janob, -deydi, - ertaga havo ochiq bo‘ladi!” Lablari orasidan bulut o‘rmalab ko‘k toqi sari havolanadi.

“Ertaga havo ochiq bo‘ladi!”

Osmon osuda bo‘shliq, qalbda bir umid, yulduzlar xayolni qoplagan so‘roqlar misoli parishon. Tunni notaning butun ranglari qoplagan, oppoq ohanglarga aylangan chog‘da. “Yulduzlarni ko‘ryapsanmi, - deydi DO sirli va viqorli ovozi bilan, tunni yoritib yuboradi nigohlari, - Ertaga havo ochiq bo‘ladi!”

M.Yo‘ldoshev

20.01.2026

 

У бургут, ахир!

У бургут, ахир! Тоғларнинг юксак чўққилари ярашади унга. У борлиқни баланд қоялардан кузатишни афзал кўради.

Ерда ҳаёт қайнаган, бунда ҳамма харидор, ҳамма савдогар. Ҳар ким ўзича ҳақ, ўзидан ўзгаси ноҳақ. Ҳар ким арзон молини томоқ йиртиб, қиммат пуллаш пайида... Бошлар оёқ, оёқлар бош ўрнида. Булбуллар зоғлар хизматида, қарғалар асолат дўконида...

Аммо, аммо у бургут, ахир! Бу қадим бозорнинг майда шовқинларига эътибор ҳам қилмайди. Ким ҳақу ким ноҳақ, ким эшагу ким саман, бариси майда ва эътиборга арзимас савдолар бўлиб туюлади. Ахир, баландаларни кўрмаган, кўк тоқидан ерга боқмаганлар учишнинг, юксакларда сузилмоқнинг завқини қаёқдан ҳам билсин...

Қурсоқ ташвишидан ўзгани билмайдиган, англамайдиган, англашни ҳам истамайдиганлар ғавғо кўтаришни зўр уддалашди. Юксаклардан бехабарлар дунёни шовқиндан иборат, деб биладилар. Баландлик сукут ва сабр талаб қилишини қаёқдан ҳам билишсин?! Шамолларга қарши уча олмоқ учун унинг йўналишини билмоқ, кузатмоқ кераклигини; кузатиш учун эса сукут даркор эканлигини қаёқдан билсин, ахир?!

Бургут қанотларини ёйди. Унинг ўткир нигоҳлари кўкларга қадалган. Бир лаҳзада пурвиқор қоялар митти тепаларга айланди. Сарбаланд шовқинлар эшитилмас бўлди, ўзини муҳим санаган жамики жонзод тупроқдан фарқсиз бўлди.

Бургутни юксакларда бепоён кенглик, беадоқ булутларни суриб ўйнашдан ўзга аъмоли бўлмаган шамол ва ҳудудсиз эркинлик кутмоқда эди...

У бургут, ахир!

М.Йўлдошев

25.02.2026