Atirgul çoyining foydalari

 ATIRGUL ÇOYI

Keyingi paytlarda ijtimoiy tarmoqlarda çoy, qahva, şarbat va boşqa içimliklarga mitti atirgul ğunçalaridan solib tortiq qiliş urf böldi. Bu şunçaki çiroyli körinişi uçun şunday qilinyaptimi, yoki biror foydasi bormi, deb öylagan bölsangiz kerak.

Aslida, stakandagi suvga solingan mitti ğunça oddiy bezak atirguli emas, u oziq-ovqat va tibbiyotda qöllaniladigan maxsus Damaşq atirguli (Rosa damascena) yoki fransuz atirguli (Rosa gallica)ning quritilgan ğunçasidir.

Bu atirgul efir moyiga boy navli maxsus atirgul hisoblanadi. Oddiy gul dökonlarida sotiladigan yirik atirgul ğunçalarini içimliklarga soliş mumkin emas, çunki ularga turli kimyoviy dorilar sepiladi. Içimlik va şirinliklarga işlatiladigan kiçik ğunçalar esa maxsus iste’mol uçun yetiştirilib, tabiiy quritiladi.

Tarixiy an’anaga köra, Şarqda, xususan, Eron, Turkiya, Suriya va Marokaşda atirgul suvi va quritilgan ğunçalaridan gulob, çoy, şarbat hamda şirinliklar tayyorlaş köp asrlik madaniyat hisoblanadi. Ayniqsa, turk qahvasi yoniga bir stakan suv tortiq qiliş an’anasida suvga gulob tomiziş yoki şunday ğunça solib beriş nazokat va mehmondöstlik belgisidir.

Uşbu ğunçalarning körinişi yokm yoqimli hidi uçungina emas, balki soğliq uçun foydali bölganligi uçun ham köp iste’mol qilinadi.

Damaşq atirgul ğunçalari antioksidantlarga boy bölib, tarkibida köp miqdorda S vitamini, flavonoidlar va polifenollar mavjud. Ular organizmdagi yalliğlanişlarni kamaytirişga va hujayralarning yoşarişiga yordam beradi. Asabni tinçlantiradi va stressni pasaytiradi. Tabiiy efir moylari va nafis muattar hidi asab tizimiga ijobiy ta’sir qilib, kayfiyatni kötaradi, xavotir va asabiy taranglikni yumşatadi.Şuningdek, hazm qiliş jarayonini yaxşilaydi. Qahva yoki oğir taomlardan söng içilganda oşqozon-içak faoliyatini me’yorga solişga va oğiz böşliğini tabiiy tozalab, xuşböy qilişga yordam beradi.

Çoyga qöşilganda içimlikka mayin gul ta’mi va yoqimli ta’m bağişlaydi, qahvaning aççiğini yumşatiş uçun içiladigan suvga esa estetik va tozalovçi xususiyat beradi.

Şuni unutmaslik kerakki, bunday maqsadda faqat dorixonalar, ixtisoslaşgan çoy dökonlari yoki ziravorlar rastalarida “çoy uçun” yoki “oziq-ovqat uçun” deb sotiladigan quritilgan ğunçalardangina foydalaniş lozim. Gul dökonlaridagi jonli gullar va ularning quritilgan ğunçalari iste’molga yaroqsiz hisoblanadi.

TIL MILLIY TARAQQIYOT VOSITASI

 

O‘zR FA O‘zbek tili, adabiyoti va folklori instituti

Terminologiya va leksikografiya bo‘limi mudiri,

filologiya fanlari doktori, professor

Ma’rufjon Yo‘ldoshev bilan suhbat

 

TIL MILLIY TARAQQIYOT VOSITASI

Avvalo, 21-oktyabr “O‘zbek tili bayrami” kuni biz uchun qanday ma’no kasb etadi?

Menimcha, bu kunni faqat bayram sifatida emas, o‘zligimizni yana bir bor anglash kuni sifatida qabul qilishimiz kerak. Chunki til oddiy muloqot vositasi emas. Insonning dunyoqarashi, xotirasi, tarixi, his-tuyg‘ulari va milliy tafakkuri tilda aks etadi. Biz kim ekanimizni, qaysi tarixiy va madaniy zamindan kelayotganimizni, nimani qadrlashimizni ham ko‘p jihatdan tilimiz orqali anglaymiz. Shu ma’noda ona tili millatning ma’naviy kimligi – pasporti hisoblanadi.

Nima uchun tilni milliy o‘zlik bilan bog‘laysiz?

Chunki milliy o‘zlik faqat hudud yoki tarix bilan belgilanmaydi. U insonning “Men kimman?” degan savoliga javob beradigan ma’naviy tushunchalar tizimidir. Bu tizimning eng muhim ustunlaridan biri til. Masalan, bizda or, andisha, mehr, oqibat, hayo, e’zoz, mahalla, hashar kabi tushunchalar bor. Ularning har biri ortida muayyan hayot tarzi, munosabat va qadriyatlar mujassam. Demak, tilda so‘zlargina emas, xalqning hayot falsafasi ham yashaydi.

Tilning ma’naviyat bilan qanday bog‘liqligi bor?

Ma’naviyat insonning ichki dunyosi, e’tiqodi, axloqiy qarashlari va qadriyatlar olami. Bu dunyo esa til orqali ifoda topadi. Biz yaxshi niyatni duo bilan, hurmatni murojaat bilan, mehrni so‘z bilan, nasihatni hikmat bilan avloddan-avlodga yetkazamiz. Shuning uchun tilning boyligi ma’naviy tajribamizning ham boyligidir. Ona tilini asrash deganda faqat so‘zlarni asrash emas, o‘sha so‘zlar ortida turgan ma’naviy ma’nolarni ham asrash tushuniladi.

O‘zbek tili madaniyatimizni saqlashda qanday o‘rin tutadi?

Til va madaniyatni bir-biridan ajratib bo‘lmaydi. Alisher Navoiyning asarlari, xalq dostonlari, maqol va matallar, ertaklar, qo‘shiqlar, bobolarimizdan qolgan hikmatlar bularning barchasi til orqali bizga yetib kelgan. Madaniyatning ko‘plab shakllari o‘zgarishi mumkin, ammo til ularning xotirasini saqlab qoladi. Shuning uchun til madaniy merosning arxivi ham, uni keyingi avlodga yetkazadigan ko‘prigi hamdir.

Bugun yoshlarning tilga munosabati haqida qanday fikrdasiz?

Men yoshlarimizni tildan uzoqlashyapti, deb bir tomonlama xulosa qilishga qo‘shilmayman. Aksincha, bugun yoshlarning tilida ijtimoiy tarmoqlar, blogosfera, zamonaviy media, ilm-fan va texnologiyalar tilining ta’siri kuchli bo‘lyapti. Muhim vazifa yoshlarni zamonaviy dunyodan ajratish emas, aksincha, zamonaviy dunyoni o‘zbek tilida ham ifodalay olish imkoniyatini kengaytirish kerak. Yoshlar bir vaqtning o‘zida ham dunyo tillarini, ham ona tilini mukammal bilishi zarur. Bu ikki hodisaga raqobatchidek  qarash to‘g‘ri bo‘lmaydi.

Demak, xorijiy tillarni o‘rganish milliy tilga xavf tug‘dirmaydimi?

Yo‘q. Menimcha, masala tillarni bir-biriga qarshi qo‘yishda emas. Xorijiy til dunyoga chiqish imkoniyati bo‘lsa, ona tili dunyoga o‘zligingni yo‘qotmay chiqish imkoniyati sanaladi. Biz ingliz, arab, rus, xitoy yoki boshqa tillarni qanchalik yaxshi bilsak, shunchalik ko‘p bilim va tajribadan foydalana olamiz. Ammo olgan bilimimizni o‘z jamiyatimizga, o‘z xalqimizga yetkazish uchun o‘zbek tilining ham ilmiy, intellektual va texnologik imkoniyatlari kuchli bo‘lishi kerak.

O‘zbek tili zamonaviy ilm-fan tili bo‘la oldimi yoki raqamli dunyoda uning o‘rni qanday?

Albatta, bo‘la oladi. Lekin buning uchun tilni faqat adabiyot va kundalik muloqot tili sifatida emas, ilmiy tafakkur tili sifatida ham rivojlantirishimiz zarur. Fizika, tibbiyot, biologiya, muhandislik, iqtisodiyot, huquq, axborot texnologiyalari, sun’iy intellekt kabi sohalarda o‘zbek tilida sifatli darsliklar, lug‘atlar, ensiklopediyalar, ilmiy bazalar va raqamli resurslar qanchalik ko‘p bo‘lsa, tilning ilmiy salohiyati ham shunchalik ortadi. Bugun tilning kelajagini uning qancha she’r yozilishi bilan birga, qancha ilmiy bilim yaratilayotgani ham belgilaydi.

Zamonaviy texnologiyalar davrida tilning o‘rni o‘zgarayaptimi?

O‘zgaryapti, albatta, va g‘oyat tabiiy hol. Avval til asosan kitob, gazeta, radio va televidenie orqali tarqalgan bo‘lsa, bugun uning ommalashishi internet, smartfon, ijtimoiy tarmoqlar, elektron kitoblar, ovozli texnologiyalar va sun’iy intellekt bilan chambarchas bog‘liq. Shuning uchun biz bugun “O‘zbek tilini texnologiyaga moslashtiramizmi?” degan savoldan ko‘ra, “Texnologiyalarni o‘zbek tili uchun qanday ishlatamiz?” degan savolni ko‘proq berishimiz kerak.

Sun’iy intellekt o‘zbek tili uchun imkoniyatmi yoki xavf?

Bu bir vaqtning o‘zida ham imkoniyat, ham jiddiy vazifa. Sun’iy intellekt qaysi tilda ko‘p va sifatli ma’lumot bo‘lsa, o‘sha tilni yaxshiroq tushunish imkoniyatiga ega bo‘ladi. Shuning uchun o‘zbek tilining raqamli korpuslari, elektron lug‘atlari, sifatli matn bazalari, ovozli ma’lumotlari va ilmiy resurslarini ko‘paytirish nihoyatda muhim. Agar o‘zbek tilini raqamli muhitda kuchaytirsak, sun’iy intellekt ham o‘zbek tilida yaxshiroq ishlaydi. Demak, tilning kelajagi endi faqat kitob javonida emas raqamli makonda ham hal bo‘ladi.

Bugun o‘zbek tiliga yangi texnologiya va atamalarni kiritish masalasi qanday bo‘lishi kerak, deb o‘ylaysiz?

Til tirik organizmga o‘xshaydi. Yangi tushunchalar paydo bo‘lsa, til ham ularni ifodalash imkoniyatiga ega bo‘lishi kerak. Lekin har bir xorijiy so‘zni shunchaki ko‘chirib olish ham to‘g‘ri emas. Yangi atama tushunarli, ixcham, talaffuzga qulay va o‘zbek tilining ichki qonuniyatlariga mos bo‘lishi muhim. Bugun biz “sun’iy intellekt”, “raqamli texnologiya”, “ma’lumotlar bazasi”, “mashina tarjimasi” kabi tushunchalarni o‘z tilimizda bemalol ifodalay olishimiz kerak. Umuman, muayyan sohalarning rivoji tilda ham seziladi. O‘sha sohaning terminologiyasida o‘sish-o‘zgarishlar kuzatiladi va o‘sha atamalar ommalashgani sari sohaga e’tibor ham ortib boradi.

Demak, tilni asrash degani uni o‘zgarishdan himoya qilish emasmi?

Aslida tilni asrash uni muzey eksponatiga aylantirish degani emas. Til yashasa, o‘zgaradi. Rivojlansa, yangi tushunchalarni qabul qiladi. Biz bir tomondan tilning adabiy me’yorlari, grammatik tizimi va milliy xususiyatlarini asrashimiz, ikkinchi tomondan uning ilm-fan, texnologiya va zamonaviy iqtisodiyotdagi imkoniyatlarini kengaytirishimiz kerak. Ya’ni bizga milliy ildiz va zamonaviy tafakkur uyg‘unligi kerak.

Til va ta’lim o‘rtasidagi aloqaning hozirgi davrdagi ahvoli haqida fikrlaringiz qanday?

Til va ta’lim bir-biri bilan chambarchas bog‘liq. Ta’lim sifati, avvalo, bilimning qaysi tilda va qay darajada aniq, tushunarli hamda mazmunli yetkazilishiga ham bog‘liq. Bola murakkab tushunchalarni o‘z ona tilida qanchalik teran anglasa, ularni tahlil qilish, umumlashtirish va boshqa tillardagi bilimlar bilan bog‘lash imkoniyati ham shunchalik kengayadi. Bugungi globallashuv va raqamli texnologiyalar davrida o‘zbek tilining ta’lim va ilm-fan tili sifatidagi imkoniyatlarini yanada kengaytirishimiz zarur. Buning uchun zamonaviy, mazmunan puxta darsliklar, ilmiy-ommabop adabiyotlar, elektron ta’lim platformalari, videodarslar va sifatli raqamli kontentni ko‘paytirishimiz kerak. Ayni paytda, o‘zbek tilida ta’lim olayotgan yoshlarni xorijiy tillarni puxta o‘zlashtirishga ham yo‘naltirish muhim. Zero, ona tili mustahkam tafakkur poydevorini yaratsa, boshqa tillarni bilish bilim va tajriba ufqlarini kengaytiradi..

Internet va ijtimoiy tarmoqlar davrida adabiy til madaniyatini qanday saqlash mumkin?

Bugun har bir inson ma’lum ma’noda media muallifiga aylandi. Biz ijtimoiy tarmoqlarda fikr bildiramiz, izoh yozamiz, video tayyorlaymiz, axborot tarqatamiz. Demak, har birimiz tildan foydalanuvchigina emas, uning bugungi qiyofasini shakllantiruvchi ishtirokchiga ham aylanib ulgurganmiz. Shu ma’noda, adabiy til madaniyatini saqlash endi faqat maktab yoki rasmiy hujjatlar doirasidagi vazifa qolmaydi. Endi til madaniyatini saqlash va takomillashtirishga butun jamiyat mas’ul. Menimcha, bu borada uchta muhim jihatga e’tibor qaratish lozim. Birinchisi, til me’yorlariga hurmat. Internetda tezkorlik va qisqalikka intilish imlo, uslub va so‘z qo‘llash me’yorlarini e’tiborsiz qoldirishga sabab bo‘lmasligi kerak. Ikkinchisi, sifatli til muhitini yaratish. Ommaviy axborot vositalari, jurnalistlar, blogerlar, davlat tashkilotlari va ta’lim muassasalari o‘zbek tilining boy imkoniyatlarini namoyon etuvchi, mazmunli va savodli kontent yaratishga intilishi zarur. Uchinchisi, raqamli texnologiyalardan oqilona foydalanish. Imlo muharrirlari, elektron lug‘atlar, sun’iy intellekt va o‘zbek tiliga mos raqamli vositalarni rivojlantirish orqali adabiy til me’yorlariga amal qilishni osonlashtirishimiz mumkin. Bir narsani unutmasligimiz kerak, til madaniyati faqat xatosiz yozishdan iborat emas. U fikrni aniq ifodalash, so‘zni o‘rinli qo‘llash, suhbatdoshga hurmat bilan munosabatda bo‘lish va so‘z mas’uliyatini his etishni ham anglatadi. Zero, ijtimoiy tarmoqlardagi qo‘pollik, haqorat va asossiz da’volar ham nutq madaniyatiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Eng muhimi, adabiy tilni internetdan himoya qilish emas, balki internetni adabiy tilning rivojlanishi uchun samarali maydonga aylantirishimiz kerak. Til zamonaviy texnologiyalardan ortda qolmasligi, ular bilan birga rivojlanishi lozim. Chunki tilning istiqboli faqat lug‘atlar va qoidalar bilan cheklanmaydi. Biz tilning raqamli olamda qanchalik faol, nufuzli va jozibali taqdim qilinishiga e’tibor qaratishimiz lozim.

O‘zbek tilining kelajagini qanday tasavvur qilasiz?

Men o‘zbek tilining kelajagini faqat adabiyot va kundalik muloqot doirasida emas, ilm-fan, texnologiya, biznes, ta’lim va sun’iy intellekt tili sifatida tasavvur qilaman. Zero, olim o‘z tadqiqotini o‘z tilida sifatli ifoda eta olsa, muhandis texnik tushunchalarni ona tilida emin-erkin tushuntira olsa, shifokor bemori bilan ravon va aniq muloqot qila olsa, dasturchi o‘z tilida texnologiya yarata olsa, sun’iy intellekt milliy tillarda ravon ishlasa, bundan go‘zal nima bor? O‘zbek tili ana shunday behad boy lug‘aviy imkoniyatga ega til hisoblanadi. Undan millat taraqqiysi uchun xizmat qiladigan noyob vosita sifatida foydalanishimiz lozim.

Til bayrami munosabati bilan yurtdoshlarimizga qanday tilak bildirgan bo‘lardingiz?

Barcha yurtdoshlarimizni 21-oktyabr “O‘zbek tili bayrami” kuni bilan chin dildan muborakbod etaman. Mening eng katta tilagim har bir inson o‘z ona tili bilan faxrlansin, uni to‘g‘ri va chiroyli qo‘llasin, farzandlariga o‘rgatsin. Ammo tilga bo‘lgan muhabbat faqat so‘zda qolib ketmasligi kerak. Biz uni kitobda, maktabda, ilm-fanda, internetda, texnologiyada va sun’iy intellektda ham yashatishimiz kerak. Chunki til faqat o‘tmishdan qolgan meros emas. Til bugungi o‘zligimiz, ertangi taraqqiyotimiz va kelajak avlodga qoldiradigan eng katta ma’naviy boyligimizdir. Shu ma’noda “Ona tilini asrash o‘tmishni saqlash, uni rivojlantirish esa kelajakni yaratishdir” – degan bo‘lar edim.

O‘zbek tili bayrami barchamizga muborak bo‘lsin!

 20.10.2026

НАШРДАН СЎНГ

 

Ҳан Ганг

НАШРДАН СЎНГ

(Эссе)

1

Романим чоп этилди.

Энди тонг оқара бошлаганда уйғониб, шам ёқмасам ҳам бўлади.

Ушбу хилват уйда электр узилганда шам ёғдуси хонани қай даражада ёритишини кўриш учун иситиш қозонининг чироғи устини ёпмасам, музлатгични розеткадан суғуриб қўймасам ҳам бўлади. Шипда девдек сояларнинг рақсга тушишини кўриш учун қўлимда шам билан санқиб юрмасам ҳам бўлади. Шам шуъласи тушганда паст овозда шивирлагандек пайдо бўлиб, сўнг яна зулмат қаърига чўкадиган китоб номларини ўқимасам ҳам бўлади.

Кафтимдаги қорнинг эриши бахш этган ҳисни вужудим унутмасин деб, қўлим тошдек қотиб, уюшиб қолгунча кафтимни очиб-юммасам ҳам бўлади. Ҳар гал қор ёққанда таксига ўтириб, яқин орадаги тоққа кетмасам ҳам бўлади. Тоғ этагига етганда қор тингани учун изтироб чекмасам ҳам бўлади. Тоққа сайрга чиққанларга хизмат кўрсатадиган ошхонада кўкатли гуручнинг ярмини ҳам еб улгурмай, яна қор ёға бошлаганини кўриб, шоша-пиша ўрнимдан турмасам ҳам бўлади. Сўқмоқдан чиқиб, ўрмон ичига, янада чуқурроққа кириб кетмасам ҳам бўлади.

Кўпроқ ўқимасам ҳам бўлади. Қидирув тизимига «қирғин» деб ёзмасам ҳам бўлади. Чуқурда ётиш қандай бўлишини ҳис этиш учун стол остига ғужанак бўлиб ёнбошламасам ҳам бўлади. Ҳар куни ўтадиган йўлим ёқасидаги тепаликда дарахтлар орасидан қуёш нури сизиб кириб, яшиллик узра соя ташлаганда, у ердаги жасадларнинг чириб бораётганини хаёлимда жонлантирмасам ҳам бўлади.

Йиғламасам ҳам бўлади.

Энди кўз ёшларим билан юзимни ювмасам ҳам бўлади.

Изғиринли куннинг ярим тунида дарё бўйида кезмасам ҳам бўлади.

Тириклардан кўра ўликларни ўзимга яқинроқ ҳис қилмасам ҳам бўлади.

Энди бу романдан қўл узсам ҳам бўлади.

Ушбу роман асирлигидан халос бўладиган ўша номаълум кунни кутмасам ҳам бўлади. Эркинликка эришганимдан сўнг қилмоқчи бўлган ишларимни режалар рўйхатига битиб, рўйхатни чўзиб ўтирмасам ҳам бўлади.

2

Енгиллашяпман.

Янада енгиллашяпман.

Гўёки суякларим ва терим ичида ҳеч нарса қолмагандек.

Тонг ғира-ширасида, ҳали қоронғилик тарқамай туриб ўйга толаман. Мендан узоқлашиб бораётган бир кимсага ўхшаб қолган романим ҳақида ўйлайман. Биз бир-биримизни қучган эдик, жонимизни ҳовучлаб бир-биримизга суянган эдик, аммо охир-оқибат бу ерда ёлғиз қолиб кетдим.

Хўш, аслида «мен» кимман?

Бир пайтлар «мен» бўлган ўша одам ушбу роман туфайли аллақачон ўзгариб кетган экан, энди ортга қайтиб, яна ўша одамга айланишим амримаҳол. Модомики шундай экан, саволни бошқачароқ қўяй:

Ҳозирги «мен» ким экан ўзи? Бунчалик бўм-бўш, шу қадар ночор қолиб кетган инсон ким?

3

Роман ёзган кезларимга нисбатан энди анча кам китоб ўқияпман. Сайрга кам чиқаман, чигилёзди машқларини кам қиламан, мушакларни мустаҳкамлаш машғулотларини ҳам камайтирдим. Тушдан кейин ёнбошлаб мусиқа тинглайман. Баъзан жимгина ўтириб, кир ювиш машинасининг товушини бошидан охиригача эшитиб ўтирган кезларим ҳам бўлади.

Рўйхатга ёзилган ишларнинг барчасини аллақачон бажариб бўлдим.

Кўргим келган инсонлар билан учрашдим. Ўқишни истаганларимни ўқидим. Кўришни истаганларимни томоша қилдим.

Бир вақтлар бормоқчи бўлганим Сеонюдо боғидаги вайроналарни эслатувчи бинолар орасида ҳамда ям-яшил ўрмонда сайр қилиб уйга қайтган кунларим ҳам бўлди.

4

Миямга бир фикр, бир тўхтам, келади.

Яна ёзсам бўларкан, янги бир роман ёзсам.

Яна алоқа ўрнатишнинг ягона йўли шу.

Хўш, ёзув воситасида аслида нима билан мулоқот қиламан? Фақатгина ёзув туташтирадиган ўша нарса учун шу қадар забун ва чорасиз ҳолда шай бўлиб турибманми? Электр оқими ғадир-будур ўзлигимга урилиб, узилиб қолмаслиги учунми?

5

Нима бўлганда ҳам, одатий тартибимга қайтаман.

Жумлаларнинг сероблиги билан яна куч тўплаш учун ҳар куни бир роман ва бир шеърий тўплам ўқийман. Яна ёзув столи атрофида узоқ вақт ўтира олиш учун кунига икки соат чигилёзди ва мушак машқларини бажариб, сайрга чиқаман.

Бироқ ҳафталар давомида бор-йўғи биргина саҳифа қоралаганимдан сўнг шуни англаб етдим, айни пайтда янги роман ёзишга киришиш ақлли иш эмас. Қор ҳақидаги ҳикояни трилогия тарзида ният қилгандим. Ёзган икки қиссам узоқ вақтдан бери алоҳида қолиб кетгани юрагимни ғаш қиларди. Шу боис учинчи ҳикояни ҳам қоғозга тушириб, барини битта китобга жамламоқчи бўлган эдим.

Аммо ҳаво жуда совуқ. Бундан ортиқ совқотишни истамайман.

6

Ушбу ниятимдан қайтган кунларимда нашриётдан хабар келиб қолди. «Видолашмайман» асарини ёзиш жараёнида тинглаган мусиқаларим асосида видеолавҳа тайёрлашни таклиф қилишди. Аввалига рўйхатни юборишимни сўрашгани боис ўндан ортиқ қўшиқни танлаб ола туриб, 2019 йилнинг январида тинмай эшитган бир таронам ёдимга тушди. Сўзлари шундай эди:

Мен қаддимни тиклайман,

Қуёш каби порлайман.

Аламларга чидаб мен,

Минг бора такрорлайман.

Бу қўшиқни илк бор эшитганимда тақвимнинг орқасига бирдан минггача сонларни ёзиб, деворга ёпиштириб қўйгандим. Ҳар куни биттасини ўчириб бораман, деб ният қилгандим. Ҳар бир кунни яшаб, кунма-кун ёзиб боришим учун, буни минг бора такрорлашим учун. Узоқ вақтдан бери ухлай олмаганим сабаб шундай ўйга боргандим. Чунки қолган умримда на бир ором, на бир умид қолганди ва бундан кейин ҳамма нарса фақат ёмонлашиб боради, деган тўхтамга келгандим. Ишнинг ғалати томони шундаки, романни ёзган сари яшай бошладим. Уйқу тартибим аста-секин изга тушди, босириқларни ҳам камроқ кўрадиган бўлдим. Қон, жасадлар ва суякларга тўла романни ёза туриб, қандай қилиб бундай бўлиши мумкин эди? 2020 йилнинг кузида биринчи қораламани якунлаб, сўнгги саҳнада Кёнҳа гугурт чаққан ондагина тушуниб етдимки, бу роман муҳаббат ҳақида экан. Синган ойнани эритиб, яна яхлит бир бўлакка айлантирувчи оловни муҳаббат дейдилар.

7

«Видолашмайман»нинг биринчи саҳифасини ёзган кунимдан бошлаб сўнгги нуқтани қўйгунимча роппа-роса етти йил вақт ўтгани сабабли, шу давр ичида жуда кўп қайдлар ёзиб қўйгандим. Булар ўнта юпқа дафтарни тўлдирган, ўз-ўзимга савол бериб, жавоб излаган, йўлимни топишга тиришиб пайпаслай-пайпаслай илгарилаган ёзувларим эди. Турли қаҳрамонлар, турфа баён усуллари билан ёзилган эллик саҳифалик, юз саҳифалик, ҳатто икки юз саҳифалик нусхалари ҳали ҳам сақланиб турибди. Биринчи вариантида асар «Қушлар қайтган кеча» деб номланганди. 2018 йилнинг қишида ўзим билан олиб юрган ўша юпқа дафтарни очганимда, мана бу қайдга кўзим тушди:

Илтижо.

Бизга ташланган, устимизга бостириб келаётган дунё.

Дунё шуми?

Гўдаклар қирилиб, аёллар таҳқирланган,

Бизга берилган дунё шуми асли?

Фақатгина тирик бўлгани учун гўзал бўлган нарсалар.

Шафқатсизларча,

Ҳиссизларча гўзал бўлган нарсалар.

Руҳ.

Пальма.

Шохларини эгиб турган қора дарахт.

Даҳшатли тушдан фарқи қолмаган бугунги кунимиздан нажот тилаган инсон қиссаси.

Қўрқув ва зўравонлик.

Илтижо қиссаси.

Шамол ва денгиз оқими.

Бутун дунёни қамраб олган

Сув ва шамол чамбараги.

Биз бир-биримизга боғлиқмиз.

Бир-биримизга дахлдормиз,

Умид қиламан.

Қор ёғди.

Видолашмайман.

Тарих ичидаги инсон.

Коинот ичидаги инсон.

Вужудимдаги туйғулар.

Тана ожиз, омонат.

«Мен» ўша уйга боришга мажбур.

Ҳамма «мен»ни тарк этганидан сўнг.

Қариб вайронага айланган бир ҳолатда.

Қанчалар совуқ бўлиши,

Иссиқ бўлиши,

Куйдирувчи бўлиши муаммоси.

Қирғин ҳақида ёзаётган «мен» ота-онаси қирғиндан омон қолган дўстининг уйида бир кунни ўтказади.

Ҳар қандай бўсағада, тирик одам чидаб бўлмас оғриқнинг сўнгги ҳаддида нақ руҳга айланган, жисмидан сидирилиб чиқиб, нариги томондаги нарсаларни кўра бошлаган лаҳза.

Ҳаётнинг чеклангани,

Борлиқнинг омонатлиги.

Чеккалардаги маъносизлик.

Вақт олови.

Қор сукунати ҳақида ўйлаш керак.

Қор товушларни ютиб юборганда,

Менинг овозимни ҳам, бир қушнинг сасини ҳам ютиб юбориши мумкинлиги ҳақида.

Шамол тинганда, фақатгина қор.

Ҳеч қандай сас чиқармай, барча товушларни ўз домига тортган оппоқ қор.

Бу — ўша аёлнинг уйи.

Ётганда каравотининг тагига темир арра яшириб қўядиган онанинг,

Кеча кириши билан алжираб, тоғларга қочиб кетадиган отанинг уйи.

Пиёда қўшинлар,

Жамики пиёда полклари.

Қоратанлилар.

Бутун бошли қирғинлар.

Қиёфасиз одамлар.

Мажақланган, эзилган инсонлар.

Ўша кеча Сеулда мен кўрган,

Сочлари узун, қадамлари оғир,

Қўлларида қурол тутган одамларнинг пиёда сафи.

Қор бағрида қанчалар кўп бўшлиқ бор экан-а?

Кристаллар.

Ўлмоқ — совимоқ демакдир.

Юзга тушиб уюлиб қолган қорларнинг эримаслигидир.

Ўлдирмоқ эса янада совуқ ҳолатга солиб қўйиш бўлса керак.

Сўзлашув. Ўрмонда сайр қилиб юриб, тўсатдан англаб қолдим. Бутун умр руҳлар билан бирга яшаб келганимни. Бунга ҳожат йўқ эди. Ҳақиқатан ҳам бундай қилишга ҳожат йўқ эди. Сенинг таклифингни рад этсам бўларди. Аммо рад этишни истамадим. Ўйлаб кўрдим. Тўқсон тўққизта, чексиз саноқдаги руҳни йўна олсак, дедим. Ўзига хос бир қасамёд билан хайрлашсак, дедим. Йўқ, аксинча бўлсин, дедим. Ҳеч қачон хайрлашмаслик учун. Қасам ичиб...

8

2020 йилнинг сентябрь ва октябрь ойларида ушбу романнинг иккинчи қисмини ёзаётганимда, уйни ларзага келтирадиган даражада баланд овозда мусиқа эшитган пайтларим бўлди. Ким Гванг-сокнинг концертда гитара ва гармоника жўрлигида ижро этган «Менинг қўшиғим» таронасини тез-тез тинглардим. Қўшиқнинг бир мисраси ҳар гал юрагимни ларзага соларди:

Йиқилиб синсам ҳам бу дунёда,

Сўнгги томчи сув қолгунча токи,

Сипқориб, қўшиқлар куйлайвераман.

Мусиқа тинглаётганимда ўзимни фигурали учиш бўйича олимпия чемпионимиз Ким Ён Анинг ўрнига қўйиб, спираль ҳаракатини тақлид қилиб кўрган кезларим ҳам бўлган. Бутун вужудим билан рақсга тушган пайтларим ҳам. Ўз ўрнимда гир айланар эканман, кўзларимдан ёш қуйиларди. Ўкириб-ўкириб йиғлардим.

Сўнгра яна стол қаршисига ўтираман.

Ёзаман... тинмай ёзаман.

Кўз ёшларим оқа-оқа ёзаман.

Маромни бузмаслик учун ошхонада тик оёқда туриб енгилгина тамадди қиламан.

Ҳожатхонага чопиб бориб, тезда чиқиб келган вақтларим ҳам бўлади.

Шу тариқа, қайта туғиламан.

Бор кучим билан яна ҳаётга қайтаман.

9

Бундан аввал «Бола келяпти» асарини ёзган бир йилу олти ойлик даврни хотирлаганимда, энг аввало, кўнглимга чидаб бўлмас бир азоб келади. Буни бир турдаги шомонлик маросими деб баҳолаб, ёзувчи сифатида сўзлар ёрдамида шомонлик маросимини бажо келтирдим, десам тўғрироқ бўлар балки. Бироқ бу тўғри эмас. Ўшанда мен ҳеч қандай «маросим» ўтказганим йўқ. Бирор-бир транс ҳолатига ҳам тушмаганман. Ақлим доимо жойида, ҳушим ўзимда эди. Оғриқларнинг мени мажақлашига шунчаки бардош берардим... Иш хонамда, метрода, пиёдалар ўтиш йўлагида, ошхонада, кўрпа остида, тишларимни ғижирлатиб йиғлаётганимда телбага ўхшаб кўринган бўлишим мумкин, аммо аслида асло ақлдан озмаган эдим.

Ўша оғриқнинг асл моҳияти нима эканлигини «Бола келяпти»ни ёзиб бўлгач, узоқ вақт мулоҳаза қилишимга тўғри келди. Бунинг устига, асарни ўқиганлар ҳам худди шундай туйғуни бошидан кечирганларини, ўша азобни ҳис этганларини таъкидлашарди. Ушбу тирик изтироб нимани исботлар эди? Ёки бу муҳаббатмикин? Энг теран муҳаббатдан изтироб туғилади ва ўша изтироб муҳаббатни исботлайдими? Агар чиндан ҳам шундай бўлса, навбатдаги романимни айнан шу муҳаббат ҳақида ёзишни истардим.

10

«Видолашмайман»ни ёзган давримда ҳам худди шундай бўлди. Романнинг хаёл билан ҳақиқат оралиғидаги чегарада муаллақ қолиши менга таъсир қилмади, ақлим ҳар доим жойида, ҳушим ўзимда эди. Балки, янглишиб нотўғри гапириб қўярман деган хавотир билан тилимга ололмаган фикрларимни суҳбат олаётган ёзувчи дўстимга ишонганим сабаб бир муддат илгари икки ойда бир чиқадиган адабий журналга берган интервьюмда айтгандим:

— «Видолашмайман» роман шаклига киргунга қадар дафтарингизда қандай муҳрланган эди?

— Ўлимдан ҳаёт сари элтувчи бир роман. Ярим жон одамларнинг қайта ҳаёт топиши ҳақидаги роман. Денгиз остида шам ёқадиган роман. Бир томондан қараганда, қулоққа эриш туюлиши мумкин... Эсингиздами, бир учувчи депрессияга тушиб қолгач, ичида кўплаб йўловчилари бўлган самолётни ерга уриб, ўз жонига қасд қилган эди. Хўш, ярим жон бўлиб қолган бошқа бир инсон ана шу самолёт ҳалокатининг акси ўлароқ, ҳаёт томон ўтиб, бир қанча ўликларни ўзи билан бирга ҳаётга қайтара олмайдими? Албатта, тириклар ўлиши мумкин, аммо ўликларнинг тирилиши бу дунёда имконсиз. Шундоқ бўлса-да, айрим лаҳзаларда бунинг иложи топилмасмикан? Ярим жон бир одам руҳлар билан биргаликда атиги биргина лаҳза бўлса ҳам ҳаёт сари ўтолмайдими?

11

«Видолашмайман»ни ёзиш давомида агар нажот топган бўлсам, бу (бош мақсад эмас), шунчаки акс натижадан иборат эди.

Фақатгина ёзишнинг ўзи мени олдинга итариб, ҳаёт бор тарафга етаклади.

Ҳар куни эрталаб кўзларимни Чонгшимнинг юраги билан очдим.

Унинг оғриқ билан муҳаббат тенг қайнаган ҳар бир куни.

Қанот каби ёзилган, оловдек ёйилган онлар набзи.

Қайта-қайта шамни бир-бирига узатиб ва ортга олган Инсон ҳамда Кёнҳанинг қўллари.

12

Агар менга туҳфа сифатида қўшимча бир умр берилган бўлса, энди ўша ҳаётнинг кучи билан олдинга, янада олдинга қадам ташлашим зарур.

Вужудимда жон бор экан, ҳаёт ҳақида сўзловчи нарсаларни ёзишим лозим.

Ҳаёт изн берса, мана шу туйғулардан йўлга чиқиб, кейинги романимни бошлашни истайман.

2022 йил

Таржимон М.Йўлдошев

Тесс учун

    Машҳур америкалик ёзувчи ва шоир Раймонд Карвернинг турмуш ўртоғи, шоира Тесс Галлахерга бағишланган «Tess учун» деб номланган шеъри ва муаллифнинг ўз шеъри ҳақидаги фикрлари:

 Тесс учун

Бу ерларда айтишганидек,

кўрфазда сувлар кўпиради.

Тўфон бор, не бахтки, у ерда эмасман.

Кун бўйи Монс-Крик бўйида

қизил қармоғимни у ёқдан-бу ёққа отиб,

балиқ овлаганимдан бахтиёрман.

Ҳеч нима тутолмадим.

Қармоққа битта ҳам балиқ илинмади, бир дона ҳам.

Аммо зарари йўқ.

Ҳаммаси яхши эди!

Отангнинг паккиси ёнимда,

соҳиби Дикси деб чақирадиган

ит ҳам бироз ортимдан эргашиб юрди.

Вақти-вақти билан шундай бахтиё бўлардимки,

балиқ тутиш ҳам

эсдан чиқиб кетар эди.

Бир сафар кўзимни юмиб, соҳилда ётдим,

сувнинг сасига ва

шамолнинг дарахтлар учида ўйнашига қулоқ тутдим.

Кўрфазда эсаётган шамолдан ўзгача бир шамол.

Ҳатто бир муддат ўлиб қолмадиммикин дея ўйладим —

ва бу оддий ҳол эди,

ҳарқалай, бир неча дақиқа, ўлмаганимни тушуниб етгунча.

Кўзимни юмиб ётган пайтимда энди ҳеч қачон

ўрнимдан турмаслигимни, бу қандай туйғу эканлигини

тасаввур қилишим билан сени ўйлаб кетдим.

Кўзларимни очиб, ўрнимдан турдим

ва яна ўзимни бахтёр ҳис қилдим.

Сендан миннатдорман, тушуняпсанми?

Сенга шуни айтмоқчи эдим, шунчаки.

 

«Тесс учун» шеъри ҳақида

Бу шеър, рафиқам — шоира ва адиба Тесс Галлаҳерга бағишлаб ёзган севги мактубим эди. Мен уни 1984 йилнинг март ойида, Вашингтон штатининг Порт-Анжелес шаҳридаги уйимизда ёлғиз қолган кезларимда ёзган эдим. Мартдан олдин эса Нью-Йоркнинг Сиракьюс шаҳрида эдим; биз кўпинча ўша ерда яшаймиз, Тесс у ердаги университетда дарс беради. 1983 йилнинг сентябрида ноширим менинг ҳикояларимдан иборат «Ибодатхона» (Cathedral) номли тўпламимни чоп этган эди. Китоб босилиб чиққанидан кейин маълум вақт, то янги йилгача, шундай катта шов-шув ва тўполон кўтарилдики, диққатим тўзғиб, ҳеч қандай тарзда фикримни жамлаб ўз ишимга қайтолмай қолдим. Бу адабий тўполон ва ғала-ғовур Сиракьюсдаги одатий ижтимоий ҳаётимиз — дўстлар билан кечки овқатлар, кинолар, концертлар, университетдаги адабиёт маърузалари ҳамда шеърият оқшомлари устига устак бўлди.

Кўп жиҳатдан бу «айни» вақти эди, чиндан ҳам яхши дамлар эди, бунга шубҳа йўқ. Бироқ асабларимни тамом қилди. Хаёлимни ҳеч қанақасига бир жойга тўплай олмасдим. Тесс бу ҳолатимни кўриб, Порт-Анжелесдаги уйимизга бориб, бир муддат ёлғиз қолиб дам олишни маслаҳат берди. Эҳтимол, у ерда сокинлик ва оромни топар деб ўйлади. Етиб борибоқ ҳикоя ёзиш ниятида эдим. Аммо уйга етиб келиб, бироз тинчланиб олганимдан сўнг, ўзимни ҳам ҳайратга солган ҳолда, шеърлар ёза бошладим. («Ҳайратга солган ҳолда» деяпман, чунки икки йилдан кўпроқ вақт мобайнида шеър ёзмаган эдим ва яна ёза олиш-олмаслигимни ҳам билмасдим.)

Очиғини айтганда, «Тесс учун» шеъри автобиографик шеър эмас. Йиллар давомида балиқ овлаш учун қизил қармоқ тутмаганман ва Тесснинг отасининг пичоғини ҳам ёнимда олиб юрмайман. Ҳатто эгаси Дикси деб чақирадиган ит ҳам ортимдан эргашган эмас. Бироқ шеърдаги барча ҳолатлар у ёки бу пайтда ҳақиқатан ҳам содир бўлган, ҳаммасини хотирлаб ёздим. Лекин мана бу жиҳати жуда муҳим — шеърдаги туйғу (буни шунчаки сезгирлик билан адаштирмаслик лозим) ҳар бир сатрда ҳақиқийдир, шунингдек, у очиқ ва тўғридан-тўғри ифода этилган. Бундан ташқари, шеърдаги тафсилотлар жонли ва аниқ. Баён қилиш тарзига келганда эса, фикримча, шеър ўзига хос ва ишончлидир. (Фикрни давом эттириш учун шунчаки сўз ўйини ёки сунъий, мавҳум ва сохта-поэтик тил ишлатувчи шоирларга тоқатим йўқ. Ҳаётда бўлгани каби, адабиётда ҳам мужмалликдан ва ортиқча сўзбозликдан иложи борича қочишга ҳаракат қиламан).

«Тесс учун» ихчам бир ҳикояни сўзлайди ва муайян бир лаҳзани муҳрлайди. Унутмангки, шеър фақат ўз-ўзини ифода этишга уриниш эмас. Шеър ёки ҳикоя ўзини санъат деб аташга журъати етган барча адабий асарлар ёзувчи ва китобхон ўртасидаги мулоқот воситасидир. Ҳар ким ўз-ўзини ифода этиши мумкин, аммо адиблар ва шоирлар ўз асарларида асосий мақсади ўзлигини ифодалашдан кўра кўпроқ мулоқот ўрнатиш эмасми аслида? Юракдан туйилган эҳтиёж ҳар доим фикрларни ва энг теран ташвишларни сўзга кўчиришдан иборат бўлиб келган. Тил эса ана шу фикр ва ташвишларни бир шаклга солади, хоҳ тўқима, хоҳ шеърий бўлсин, китобхон бу туйғу ва ташвишларни англаб, ҳис этишига умид боғлайди. Китобхон томонидан тақдим этилган ўзгача тушуниш ва ҳис этишлар ҳар доим матнга ҳамроҳ бўлади. Бу муқаррар, ҳатто орзу қилинган ҳолатдир. Аммо ёзувчи етказиб бериши керак бўлган асл юк омборда қолиб кетса, у ҳолда, менга қолса, ундай асар ўхшамаган ҳисобланади. Назаримда, ҳар бир яхши ёзувчининг асосий мақсади ва етишишга интилган марраси тўғри тушунилишдир деб ўйлашимда жон бор.

Мен, аслида, фақатгина муайян лаҳзаларни кузатиш билан чекланиб, маълум бир онни тутиб қолишга ва сақлашга ҳаракат қилиб қолмадим. Шеърнинг ярмига етганимда ёзаётганим аслида севги ҳақидаги мактуб эканини англаб етдим (дарвоқе, бу мен ёзган саноқли шеърлардан биридир). Чунки шеърни ҳаётимнинг сўнгги ўн йилини бирга ўтказган аёлга, Тессга бағишлаш билан, унга Порт-Анжелесдаги ҳаётимдан шунчаки янгиликлар етказиш билангина чекланиб қолмадим. Бу ерда Эзра Паунднинг «адабиёт янгилик бўлиб қолувчи янгиликдир» деган сўзи хаёлимга келади — шу баҳонада у 1977 йилдан бери ҳаётимга кириб келгани учун миннатдор эканимни ҳам айтаётган эдим. У ҳаётимда очиқ-ойдин ўзгариш ясади ва турмушимни тўғри йўлга буриб олишимга ёрдам берди.

Шеър орқали айтмоқчи бўлган фикрларимдан бири айнан шу. Агар сўзим Тесснинг қалбига етган бўлса ва бошқа китобхонлар кўнглига ҳам туташган бўлса, ушбу шеърни ёзиш пайтида ҳис қилган кечинмаларимнинг бир қисмини уларга ҳам етказа олган бўлсам , мендан бахтли инсон йўқ!

Раймонд Карвер
Таржимон М.Йўлдошев.