#safarnoma
#hindiston #namaste
Namaste Hindiston!
Bizga hind filmlaridan yaxshi tanish so‘z bor
– Namaste. Qandaydir jozibador, maftunkor bu so‘z Hindiston bilan bog‘liq bolalik
xayollarimizning bezagi sifatida xotiralarda qolgan. Kaftimizni birlashtirib, boshimizni
xiyol egib ichimizdan Namaste derdik. Shunda yuzimizga tabassum yugurardi.
Yangi Dehli aeroportidan chiqib, shahar tomon yura
boshlaganingizda Namaste ramzi ifodalangan mahobatli haykalni ko‘rasiz. Bir qo‘l
robotniki bir qo‘l odamniki. Bu haykal Hindistonning texnika taraqqiy etgan ilg‘or
mamlakatlardan ekanligini ifodalash bilan birga har qanday holatda ham bag‘rikenglik
ko‘rsatishga qodir millat ekanligini ta’kidlash uchun o‘rnatilgan ekan.
Hind tilida “Namaste” keng ma’noda hurmat va
e’zozni bildiradi, salomlashish va xayrlashishda qo‘llaniladi. Aslida, bu so‘z faqat “salom” yoki “xayr”ni ifodalash bilan cheklanmas ekan. O‘rniga ko‘ra: “Mening ichimdagi
nur sening ichingdagi nurni tan oladi.” Yoki “Ruhim
sening ruhingni e’zozlaydi” va “Mendagi ilohiylik sendagi ilohiylikni qutlaydi”
kabi ma’nolarni anglatar ekan.
Hindistonga borish haqida so‘z ochilganda ba’zilar istehzo bilan tabassum
qilishdi va “Nima qilasizlar u yerda? Boshqa joy qurib qolganmi?” deyishdi. Ayrimlar
“U yerning ovqatini yeyolmaysizlar. Juda achchiq bo‘ladi. Tozalikka umuman rioya
qilishmaydi” – deb ogohlantirishdi. Ijtimoiy tarmoqlarda ham bunday kontentlarning
ko‘pini ko‘rdim. Bir qadar taraddudga tushdim. Shubhalar butun xayolimni egallab
oldi. Keyin “Bir yarim milliard odam yashab yurgan bir joy bo‘lsa, Yevropa-yu Yaponiyadan
millionlab turist o‘sha yurtga oshiqayotgan bo‘lsa, demak, unchalik xavotir olmasa
ham bo‘ladi, axir shuncha sayyoh axmoq emas-ku!” deb o‘yladim.
Nihoyat universitetdagi hamkasblar bilan Hindistonga
yo‘l oldik. Samolyot qo‘ngunga qadar ham xayolimda faqat ikkilanish, xavotir va
salbiy fikrlar bor edi. “Agar... agar...” degan so‘zlar, odamlarning “borma, xavfli”,
“juda iflos”, “och qolasan” degan gaplari hamon qulog‘imda yangrardi.
Aeroportdan bizni ochiq va samimiy inson, Javohir Lal Neru universiteti dotsenti, fors tili
bo‘yicha falsafa doktori Dhanraj Chandel
kutib oldi. U o‘zbek tilini yaxshi bilgani bois ichimizdagi xavotirni bir onda unuttirdi.
– Hindistonga ilk bor kelishingizmi?
– Ha, hammamiz birinchi marta kelyapmiz.
– Uch kun juda qisqa muddat. Kamida o‘n kunga kelishingiz
kerak. Chunki uch kunda Hindistonni yomon ko‘rishingiz mumkin. Yaxshi ko‘rish uchun
o‘n kun kerak bo‘ladi. Chunki bu diyor mo‘jizalarini ko‘rish uchun, insonlarini
anglash uchun, ruhini his qilish uchun vaqtga ehtiyoj bor!
– Ehtimol, barchasini uch kunga sig‘dirarmiz.
– Juda yaxshi, men sizlarga qo‘limdan kelganicha
yordam beraman.
Suhbatimiz tugamay mehmonxonaga ham yetib oldik.
Ilk taassurotlar, ochig‘i juda quvonarli emas.
Mehmonxona deganlari ham tasavvurimizni tayin qildi. Derazadan tashqariga qaraymiz,
simyog‘ochlarga tortilgan sanoqsiz simlarning chuvalashib yotganini ko‘rgan sherigim
ilk e’tirozini tiliga to‘kdi “Bu yerda qanday yashab bo‘ladi? Qarang simlarni...”
Yana bir safardoshim “Ko‘chaning iflosligini qarang, tozalashmaydimi bular? Odamlarning
ust-boshi nega unday?” Boshqa birovi “Bu
yerdan sog‘-salomat ketib olsak bo‘lgani. Uch kungayam
oladimi biletni” deydi xavotirda. Eng yoshi ulug‘ hamroximiz “O‘zbekistondan noliydiganlarni
shu yerga olib kelib bir hafta yashashga majbur qilish kerak ekan” dedi kulimsirab.
Hammamiz yengilgina kulishib oldik. Lekin ko‘zlardagi norozilikdan, menga qo‘shilib
kelib pushaymon bo‘lishganidan xijolat bo‘la boshladim. “Hali hech qayerni ko‘rmadik,
shaharga chiqamiz, tarixiy joylarni ko‘ramiz, bular esdan chiqadi” – deyman, shunday
demasam, ular hozirning o‘zidayoq O‘zbekistonga qaytib ketib qolishadigandek.
O‘zimga aytadigan gapimni qidiraman, o‘zimni qaysi
so‘z bilan yupatishimni o‘ylayman. Havodagi achchiq va qo‘llansa yog‘ hididan burnimni
berkitaman, lekin foydasiz. Ko‘chaga qarayman,
sigirlar o‘tlab yurgan joyda odamlar ovqat pishirib yeb yotishibdi. Axlat uyumi
oldida yalangoyoq bolalar o‘ynab yurishibdi. Shunda o‘zimga aytgan gapim shu bo‘ldi:
“Birinchi o‘rinda qiladigan ishing – nimani ko‘rishni xohlayotganingni aniqlab olishing
bo‘lishi kerak.” Bir hind maqoli yodimga
tushdi: “Hindistonni chindan tanish uchun kamida uch marta qayta tug‘ilishing kerak!”
Bu so‘zlar haqiqat bo‘lsa, sabr qilish lozim, hali hech nimani ko‘rib ulgurmadik.
Shu kunning o‘zidayoq Dhanraj bizni Hindistonning
eng katta ta’lim dargohlaridan biri bo‘lgan Javohir Lal Neru universitetiga olib
bordi. U yerda bizni Jamiya Milliya Islamiya universiteti rektori, professor Mazhar
Osif janoblari hamda Javohir Lal Neru
universiteti fors tili kafedrasi professor-o‘qituvchilari kutib olishdi. Oltmish
yillik bino, kafedra ham ancha uniqqan. Koridordan tortib sinfxonalargacha tarix
izlari ko‘rinib turibdi. Professor Shahboz Omil va uning o‘zbek tili va adabiyoti
fanini o‘rganayotgan shogirdlari bilan tanishdik. O‘zbek tilini o‘qitish-o‘rgatish
bilan bog‘liq sharoit va muammolar haqida suhbatlashdik. Janob Mazhar Osif bizni juma kuni tushdan keyin
o‘zi rahbarlik qiladigan universitetda kutishini aytib biz bilan xayrlashdi. Mazhar
Osif hind o‘rta asrlar tarixi va tasavvuf haqidagi tadqiqotlari bilan Hindistonning
ko‘zga ko‘ringan olimlardan biri hisoblanadi. 2024-yilga qadar Javohir Lal Neru
universitetida dars bergan va hozirda boshqa bir universitet rektori bo‘lsa ham
o‘zi ishlagan kafedrada pedagogik faoliyatini davom ettirayotgan ekan.
Universitetdan chiqib, shaharni tomosha qilish
maqsadida mehmonxonaga rikshada yetib olishga qaror qildik. Ko‘rganlarimiz asosida
xayolga “bu yerni tazodlar mamlakati deb bejiz aytishmas ekan” degan xulosa keldi.
Qashshoqlik va boylik, tartibsizlik va soddalik,
shovqin va sukut, xaos va xotirjamlik – barchasi yonma-yon, hammasi qandaydir murosa-i
madora ichida. Qaysidir ma’noda har kim bu yerga kelib o‘zidan bir parchani topadi.
Qoidalari belgilanmagan, yo‘lchiroqlarsiz ko‘chalardagi shovqin, tartibsizlik, mashinalarning
to‘xtovsiz signallari va bularning hech biriga e’tibor qilmay ketib borayotgan insonlar...
Qizig‘i, aksar mashinalarning orqasiga “Horn Please” – “Iltimos signal chaling” so‘zlari yozilgan edi. Demak, bular signal orqali muloqot
qilishar ekan, degan fikrga keldim.
Aeroportdagi yorqin ranglarda ingliz tilida yozib qo‘yilgan lavha yodimga tushdi.
“Hindistonga xush kelibsiz! Bu yer sizning dunyoqarashingizni o‘zgartiradigan, oldin
hech bilmagan ichki olamingiz eshiklarini ochadigan sirli diyordir!”
Ehtimol, sayyohlar o‘z bloglarida yozganidek: bu
yurtni tom ma’noda kashf etish uchun unga qalb ko‘zi bilan qarash kerakdir. Balki
shunda u o‘zining turfa hol-u borini namoyon
qilar. Yana va yana qaytib borishni istaydigan maftunkor maskaningga aylanib qolar.
Shunday o‘ylay boshlaganing sari qoningga virusdek
kirib kelayotgan, butun tanu joningni egallash payida ilgarilayotgan hissiyotlarni
seza boshlaysan. Bu tuyg‘ular seli seni Hindistonga muhabbat bilan boqishga majbur
qiladi. Hindistonni butun ziddiyatlari bilan, bor holicha yaxshi ko‘ra boshlaganingni
anglaysan.
O‘zimni so‘roqlayman: Sen qachon bir paytning o‘zida
ham qayg‘uga botib, ham hayratga tushgansan?
Qachon ko‘chalarda yerda uxlab yotgan odamlarga turtinib ketmay deya xavotirda yurgansan?
Dunyoning qaysi mamlakatida hayvonlar bilan yonma–yon yotib turadigan, hayvonlar
bilan bir joyda, bir idishda ovqat yeydigan odamlarni ko‘rgansan? Va, eng muhimi,
hech vaqoi bo‘lmasa ham eng baxtiyor insonlardek baralla kula oladigan insonlarni
qaerda ko‘rgansan? Men Hindistonga kelib ko‘rdim. Bunchalik samimiy tabassumni oldin
sira ko‘rmaganman. Charosdek ko‘zlari bilan kulib qarab turgan bolani ko‘rasan –
uyi yo‘q, kiyimi yirtiq, toza suvi ham yo‘q. Lekin u kulib turadi, beg‘ubor bolaligini
yashaydi, o‘rtoqlari bilan to‘p tepib kunni kech qiladi. U senga kulib qaraydi.
U tilanchi emas. U o‘sha tanish bolakay, qayerdadir uni ko‘rgansanu eslay olmayapsan. Ko‘chada o‘ranib yotgan odamlarning uyi yo‘q. Ehtimol, hech qachon
bo‘lmaydi ham. Chunki bu yurtda 300 million odam ko‘chada tug‘iladi, ko‘chada ulg‘ayadi va ko‘chada vafot etadi. Shunday holatni qayerda ko‘rgansiz? Faqirlik faxrimdir
deya faqirligidan faxrlanadigan payg‘ambarning ummati bo‘la turib uning ummatlari
orasida ko‘rmagan shu asrorangiz tabassumni Hindiston ko‘chalarida ko‘rdim va hayratlandim.
Ha, do‘stim, bu yurt insonni o‘zi bilan yuzlashtirib qo‘yadi. Shunda anglaysiz,
har bir insonning ichida bir Hindiston borligini.
Aeroportdagi o‘sha lavha bejiz emas ekan: “Bu
yer sizning dunyoqarashingizni o‘zgartiradigan, oldin hech bilmagan ichki olamingiz
eshiklarini ochadigan sirli diyordir! U avval sizni sinaydi, keyin o‘ziga maftun
qiladi.” Haqiqatan ham ko‘plab sayyohlar (turistlar emas) bu yurtga nafaqat mamlakatni
ko‘rish uchun, balki o‘zini anglash, ichki sukunatini topish, yoki ruhiy poklanish
uchun kelishadi. Xuddi 1968 yilda Bitlz guruhining “o‘zini topish” va “hayotni anglash”
uchun kelgani kabi.
Hindistonda eng muhim narsa bu din hisoblanadi. Hinduizm, buddizm, jayn, six va islom kabi turli dinlar va ularga e’tiqod
qiluvchilarni mamlakatning har burchagida ko‘rishingiz mumkin. Balki shu boisdir,
bu yurt shunchalik rang-barang, shunchalik turfa. Turli dinlar va madaniyatlar o‘zaro
aralashib, Hindistonni dunyoning eng rangli mamlakatlaridan biriga aylantirgandir,
ehtimol. Hatto Hindistonda ranglarning ham o‘z tili borligini angladim. Va bular
tabiiy o‘laroq hind ilohlari bilan bog‘liq. Masalan:
Qora – yomonlik, g‘azab, o‘lim va hasadgo‘ylik
ramzi.
Oq – soflik, lekin qayg‘u bilan bog‘liq; faqat
dafn marosimlarida va bevalar kiyimlarida ko‘rinadi.
Qizil – olov, baraka va
visol ramzi.
Za’faron rang – shon–shuhrat, boylik
va hukmdorlik ramzi.
Sariq – barakat va muqaddaslik ramzi.
Moviy – Krishna ilohining
rangi.
Pushti – ayollik, go‘zallik va sog‘lik ramzi.
Yashil – yangilanish, hosildorlik va baxt ramzi.
Hindistonda rasmiy til – hindcha bo‘lsa-da, mamlakatda 22 ta farqli sheva amaliyotda erkin qo‘llanilar ekan. Hududlarga ko‘ra, 1000ga yaqin shevada gazeta-jurnallar chop etilishi, bog‘cha
va maktablarda imkon doirasida shevalar bo‘yicha o‘qitilishi haqida ham xabardor
bo‘ldik.
Bir do‘stimiz aytib bergan edi: “Bozordan meva
sotib olayotgandik, hind hamrohimiz sotuvchi bilan nimalarnidir uzoq gaplashdi.
Sotuvchining shevasi bizning hamrohimiznikidan farqli ekanligini sezib qaysi tilda
gapirdi deb so‘radim. U bo‘lsa “men ham farqlay olmadim, qandaydir janub shevasi
bo‘lsa kerak, hind tiliga yaqin lekin juda farqli” dedi. Angladimki, adabiy tilni
bilmaydiganlar ham ko‘p ekan.”
Hindistondagi hayotning o‘ziga xos musiqasi bor:
ilk boshda seskanasiz, hayratlanasiz, kuchli shovqindan charchoq his qilasiz, ko‘nikasiz
va musiqa ohanglari endi sizga yoqimli tuyula boshlaydi. Bir vaqtning o‘zida farqli hislar paydo qiluvchi
g‘aroyib va sirli musiqa... Bu musiqa ichingizda shunday akslanadi: Yaxshiyam Hindistonga
kelibman! Yaxshiyam bu ajoyib musiqani tinglashga muyassar bo‘libman, bu farqlar,
bu turfaliklarni ko‘rish naqadar go‘zal, go‘yo boshqa olamdan tushib qolgandek taassurot
uyg‘otguvchi bu odamlarni ko‘rish, ularning tabassumidan hayratlanish naqadar maroqli...
O‘ylab ko‘ring-a, agar dunyoda hamma bir tilda
so‘zlashsa, bir dinga e’tiqod qilsa, bir xil sharoitda yashasa nima bo‘lar edi?
Qanchalik zerikarli bo‘lardi, to‘g‘rimasmi?
Hindiston ko‘chalari butun tartibsizligi va shovqini
bilan hayotning o‘ziga xos muvozanatini, farqlar uyg‘unligini namoyon qiladi. Avtobuslar,
tramvaylar, rikshalar, tuk-tuklar, velosipedlar, mollar, itlar hatto maymunlar ham
shu muvozanat ichida harakat qiladi.
Bir motorga 5 kishi minib olishi – mutlaqo oddiy
hol ekan. 3 kishilik rikshada 5-6 kishi
– bu ham oddiy hol. Bir hamrohimiz kulib aytganidek, “Hindistonda mumkin emas degan
tushuncha yo‘q ekan.”
Shunday ham bo‘lsa, yo‘l o‘rtasidan bir sigir o‘tib
qolsa, hamma to‘xtab kutadi. Agar sigir yo‘l o‘rtasida turishni ixtiyor qilsa, majlisga
shoshayotgan janob ham mashinasidan tushmay kutib turadi. Sigirlar Hindistonda muqaddas
hisoblanar ekan. Ular doimo izzat-hurmatda. Yo‘lda barcha ustunlik ularga. Nafaqat
sigir, balki barcha hayvonlarga e’tibor katta ekan. Buni kuzatgan do‘stimiz
kulib deydi: “Hindistonda odamdan ko‘ra mollarga mazza ekan!”
Taksida ketayotib mashinaga osib qo‘yilgan rasm
hamrohimizning e’tiborini tortdi: “bu rasmdagi haydovchining ota-onasimikan?” Uning
savolini tarjimon do‘stimiz haydovchiga yetkazdi. Haydovchining javobi shu bo‘ldi:
“Yo‘q, bu mening ustozim.” Qizig‘i o‘zining xudosi va ustozining rasmi bir ramkada
edi. Hayratimizni tushungan Dharanj qo‘shimcha qildi: “Bizda xudo bilan ustoz teng
ko‘riladi.”
Va yana eshitdimki, Hindistonda odam qanchalik
kambag‘al bo‘lmasin – hammaning o‘z ustozi – gurusi bo‘lar ekan. Har bir muhim qaror
– nikoh, kasb tanlash, farzand ismini qo‘yish, barchasi ustoz maslahatisiz qabul
qilinmas ekan. Bizdagi “ustoz otangdan ulug‘” maqolini “ustoz otangdek ulug‘” deya
o‘zgartirishga urinishlar, “hech qachon ustoz otadan ulug‘ bo‘lolmaydi” qabilidagi saviyasiz chiranishlarni eslab, yuzim
qizardi. (Quduqdagi qurbaqaga ummonni qanday tushuntirasan, axir) Biz-ku, ustozni
otadan ulug‘ debmiz. Hindlar – dunyoga behisob donishmandlar bergan yurt ahli ustozni
xudoga tenglashtiribdi. Bundan noligan inson chiqmabdi. Sartarosh ish stoli oynasiga,
haydovchi mashinasi sahniga, rahbar ish stoliga, savdogar do‘koniga, shogird uyining
devoriga ustozining (otasining emas) rasmini ilib qo‘yishni vijdoniy burch bilar
ekan. Juda qiziq falsafa ekan.
Bu yurt menga mavjudotni so‘roqsiz-savolsiz hurmat
qilishni, tushunishni o‘rgatdi. Shuningdek, puldan ham muhimroq narsa insonning
kulishi ekanligini anglatdi. Agar bu yerga birinchi marta borayotgan bo‘lsangiz,
ikkilanmang va birinchi kundanoq pushaymonlik
haqida o‘ylamang. Eng muhimi, xulosa chiqarishga shoshilmang. Chunki ko‘nika boshlaganingiz sari orqaga qaytishni
ham xohlamay qolasiz. Jamna daryosi kabi sizni o‘z oqimiga olgan pallada qarshilik
ko‘rsatmang, unga izn bering, u sizni bir joyga olib boradi, to‘xtash vaqti keladi,
albatta. Ishoning, siz afsuslanmaysiz.
Banyan yohud Hind anjiri daraxti
Bu devoso daraxtlar, buddaviylar uchun muqaddas hisoblanadi. Uning har bir
shoxidan ildizlar o‘sib, pastga osilib g‘aroyib manzara hosil qilgan. Ildizlar
yerga yetgach, yangi novdalarga aylanadi. Shu tariqa asosiy tana qurisa ham, u boshqa
ildizlardan hayotini davom ettiradi. Shuning uchun ham Banyan “Abadiylik daraxti”
yoki “Hayot daraxti” deb atalar ekan. Bundan tashqari, Buddaning aynan Banyan
daraxti ostida ibodat qilganiga ishoniladi. Shu bois bu daraxt
behad muqaddas hisoblanadi.
Hinduizm – 5000 yillik falsafiy ta’limot.
Hinduizm – insoniyat tarixidagi eng qadimiy dinlardan
biri, taxminan 5000 yillik tarixga ega. Hinduizmda yakka xudo ham, payg‘ambar ham,
yagona muqaddas kitob ham yo‘q, ammo “Veda” deb atalgan matnlar borki, e’tiqod o‘sha
matnlar asosida tartibga solinadi. Hindistonda eng ko‘p tilga olinadigan ilohlar
quyidagilar:
Braxma – yaratuvchi iloh. U butun olamning yaratuvchisi. Nafaqat odamlar, balki boshqa ilohlar ham aynan
Braxma tomonidan yaratilgan deb ishoniladi.
Vishnu – qo‘riqlovchi iloh. Olamdagi muvozanatni ushlab
turadi. Dunyo har gal xavf ostida qolganda, Vishnu turli qiyofada namoyon bo‘lib,
uni qutqaradi. Hindlar uni tinchlik va adolat ramzi sifatida e’zozlashadi.
Shiva – vayronkor va bunyodkor iloh. Shiva hamma narsani
yo‘q qilib, yangi hayot uchun yo‘l ochadi. Uning peshonasida uchinchi ko‘z bor –
u biror narsani yo‘q qilmoqchi bo‘lsa, shu ko‘zini ochadi. Shiva nafaqat vayronkor,
balki qayta tug‘ilish ramzi hamdir.
Ganesha – fil boshli iloh. Shiva va Parvatining o‘g‘li. Bilim, aql va ilhomning ramzi. Ganesha – barcha to‘siqlarni yo‘q qiluvchi, omad
olib keluvchi iloh sifatida hurmat qilinadi. Hindlar har qanday ishni boshlashdan
avval shunday deydi: “Shri Ganesha namaxa” – “Ganesha nomi bilan boshlayman.”
Ganesha haqidagi bir rivoyat menga juda yoqdi,
siz ham eshitib ko‘ring: Aytishlaricha, Shiva bir kuni uyiga qaytib kelganda, eshik
oldida bir bolakay uning yo‘lini to‘sadi. Shiva g‘azablanadi va uning boshini kesib
tashlaydi. Biroq keyin u bola o‘zining o‘g‘li Ganesha ekanligini anglaydi. Shiva
pushaymon bo‘lib, yaqinda
turgan filning boshini kesib, Ganeshaning
tanasiga o‘rnatib qo‘yadi. Shundan so‘ng u fil boshli iloh sifatida butun Hindistonda e’zozlana boshlaydi.
Xanuman – maymun tanli qahramon iloh. U ulkan kuchga ega, juda chaqqon va sodiq. Xanumanning
maymunlardan iborat behisob
lashkari bor deb ishoniladi. Shu sababli Hindistonda
maymunlar e’zozlanadi, ularga yegulik tortiq qilishadi va aslo ozor berishmaydi.
“Trimurti” – uch boshli iloh. Hindu an’analarida Braxma, Vishnu va
Shiva birgalikda “Trimurti”ni tashkil qiladi. Ya’ni ular uch xil vazifani bajaradigan yagona iloh sanaladi:
Braxma yaratadi, Vishnu himoya qiladi, Shiva vayron
qiladi. Bu uchlik hayot
aylanmasining asosini tashkil etadi.
Hinduizmdagi muqaddas ramzlar
Hindu madaniyati ramzlarga juda boy. Ramzlarni
bilmay turib, hind xalqini ham, Hindistonni ham anglash mushkul. Quyida eng muhim
uchta ramzga to‘xtalamiz:
1. Aum (O'm) belgisi. Yoga bilan shug‘ullanuvchilar uchun bu belgi tanish.
U barcha ilohlarning yagona
ovozini anglatadi. A – Vishnu, U – Braxma, M – Shiva.
Ya’ni “O'm” so‘zini aytganda, inson butun olam bilan uyg‘unlashadi.
2. Svastika. Bu belgini ko‘p joyda ko‘rasiz. Yevropada noto‘g‘ri tushunilgan bo‘lsa-da, Hindistonda u quyosh va hayot ramzi. Uning to‘rt tomoni butun olamga nur sochishni anglatadi.
3. Nilufar guli. Hindlar uchun nilufar – muqaddas gul. U loy ichida o‘ssa ham, oppoq gullaydi va o‘zini
behad go‘zal taqdim qiladi. Shuning uchun u poklik, go‘zallik va abadiyat ramzi
hisoblanadi. Hind me’morchiligida ham, iloh haykallarida ham bu gul ko‘p kuzatiladi.
Reinkarnatsiya – qayta tug‘ilish haqidagi ta’limot
Hinduizmda hayot bir martada tugamaydi. Inson ruhi bir necha marta qayta tug‘iladi,
to u Moksha – ya’ni ruhiy ozodlik holatiga yetguncha. Har bir insonning dunyoga kelish sababi bor va u Dxarma deb ataladi. Agar inson o‘z dxarmasini to‘liq bajarsa, u ruhan
yuksaladi va hayot aylanmasidan chiqadi. Agar ruh hali tayyor bo‘lmasa, u yana yerga qaytib
keladi.
Hind jamiyatining ko‘p holatlarini aynan shu e’tiqod
bilan tushunish mumkin.
Masalan, bir inson juda
faqir holda yashayotgan bo‘lsa–da isyon etmayaptimi, demak u reinkarnatsiyaga ishonadi.
Ya’ni u avvalgi hayotida yomon ishlar qilgan va hozir jazosini o‘tamoqda. Shuning
uchun ham u hozirgi ahvolidan shikoyat qilmaydi, balki sabr qiladi. U keyingi hayotida
balki podshoh bo‘lib tug‘ilishiga chin dildan ishonadi va umrini sabr bilan o‘tkazadi.
Nazarimda, mana shu e’tiqod Hindiston
tinchligini saqlab turadi. Millionlab odamlar shunday ishonch bilan yashashadi va
hech nimadan shikoyat qilmaydi.
Hind taomlari va shirinliklarining siri – ziravorlar, g‘aroyib ta’m va ranglar jumbushi.
Hindistonga borsangiz, bir narsani darhol sezasiz:
bu yerda taom faqat ovqat emas – u o‘ziga xos ibodat shakli. Har bir hid, har bir
ziravor – bu tarix, qadriyat va e’tiqod. Tatib ko‘rishga ulgurganimiz ayrim taomlar:
Roti. Bu – hindlarning lapsha noni. Ko‘pincha uni souslar yoki sabzavotlar
bilan yeyishadi.
Samosa. Bizning “somsa”ga o‘xshaydi, ammo ichiga go‘sht emas turli ziravorlar, no‘xot, piyoz va ko‘katlar
solinar ekan. Hindistonning har bir ko‘chasida, yo‘l cheti va
bekatlarda sotib o‘tirishadi. Achchiq, lekin juda mazali!
Tovuqli kuri (Chicken Curry). Bu ham mashhur hind taomi ekan.
Lekin ancha qattiq, achchiq va haddan ziyod ko‘p ziravordan ta’mini anglash qiyin.
Dosa yoki tosai – maydalangan qora guruch unidan tayyorlangan yupqa, mazali non. Dosalar
issiq, ko‘pincha chutney va sambar souslari bilan taqdim qilinar ekan.
Bu menga yoqdi. Haqiqiy hindona lazzat!
Biryani – basmati nav guruch, goʻsht, baliq, tuxum
yoki sabzavotlar qoʻshilgan ziravorlardan iborat ikkinchi taom ekan. Menga biroz
quruq tuyuldi, lekin ziravorlari nihoyatda xushbo‘y.
Laddu lazzatli sharsimon shirinliklar bo‘lib,
asosan un, yog‘ va shakar yoki sharbat qo‘shib tayyorlanar ekan. Menga juda yoqdi. Lekin ustidan
sharbat to‘kib tortiq qilingani bois ko‘p yeb bo‘lmaydi.
Masala choyi (Masala Tea)
Hindistonning eng mashhur ichimigi. Bu so‘zma-so‘z “ziravor qo‘shilgan sutli
choy” degan ma’noni anglatar ekan. 5 ming yillik tarixga ega bu ichimlikni Hindistonning
har ko‘chasidan topsangiz bo‘ladi. Sayohat asnosida safardoshimiz bu choyni ko‘rib
ko‘zi porlab ketdi. “Bu karak choyi-ku, deb qichqirib yubordi. Men uning karak choyini
yoqtirishini bilardim. Kunora Toshkentning bir burchagida sotiladigan karak choyini
ichish uchun borishini ham bilardim. Meni ham ba’zan olib borar edi. Bu choyni Hindistonda
ichib ko‘rgach, quvonchini yashirolmay, aynan shu choy tufayli Hindistonni yaxshi
ko‘rib ketganini aytib yurdi.”
Marmardagi muhabbat qo‘shig‘i
Faqat Toj Mahalni ko‘rish uchun ham Hindistonga
borishga arziydi. Bu joyga yaqinlashganda vujudingizni
titroq egallaydi. Uzun yo‘lakdan olamon ichra oqib borar ekansiz, olamni qoplagan
muazzam qo‘shiq va oppoq tuyg‘ulardan hayratga tushasiz. Ha, Toj Mahal marmardan
bunyod bo‘lgan muhabbat dostoni, dunyodagi eng maftnkor va mahobatli yodgorlik.
U shunchaki mahbubaga atalgan maqbara emas, Shoh Jahonning ko‘kka qo‘l cho‘zib aytayotgan
munojoti, toabad bitmas nolasi hamdir.
Toj Mahal – Shoh Jahonning sevimli xotini Mumtoz
Mahalga bo‘lgan beadoq muhabbatining abadiy ramzi. Butun olamni yoritgan sevgi dostoni aynan shu
yerda marmarga aylangan.
Mumtoz Mahal Shoh Jahonning uchinchi xotini va eng sevgan ayoli edi. U go‘zalligidan
ziyoda aqli va farosati bilan shohning qalbini egallagan edi. Shoh Jahon uni siyosiy
maslahatchi sifatida ham e’zozlardi. Xuddi Amir Temur Bibixonimni ardoqlagani kabi.
Biroq taqdir ularni ajratadi: Mumtoz Mahal – Shoh
Jahon “saroyining javohiri” o‘n to‘rtinchi farzandini dunyoga keltirish paytida
Burhonpur shahrida vafot etadi. Vafoti oldidan Shoh Jahondan bahavo bir joyda betakror maqbara qurishni iltimos qiladi. Shoh Jahon bu vasiyatni
amalga oshirish uchun dunyoning eng go‘zal maqbarasini qurishga qaror qiladi. Qurilish 22 yil davom etadi. 20 mingga yaqin
ishchi, minglab fil va arobalar Agra yaqinidagi yangi Toj Ganj shaharchasiga jamlanadi.
Marmarlar Buxoro, Balx, Eron va Arabistondan keltiriladi.
Qurilish uchun turli hududlardan noyob toshlar tanlab olib kelinadi. Qizil qumtoshni
Fathpur Sikridan, yashim toshini Panjobdan, jodu va kristallarni Chindan, feruza
toshlarni Tibetdan, safir va lazur toshlarini Shri-Lankadan, qora
olmos va aqiqni Arabistondan, yoqut va kimson Pannadan olib kelishgan. Jami 28 turdagi
qimmatbaho tosh ishlatilgan. Har bir tosh o‘yib yozilgan kalligrafik naqshlar bilan
bezatilgan. Shu zaylda Toj Mahal Agraga bunyod qilingan javohirot qutisiga aylanadi.
Mumtoz Mahalning haqiqiy ismi Arjumand Bonu Begim
ekanligi ma’lum. “Mumtoz Mahal” unvonini Shoh Jahonga turmushga chiqqandan so‘ng
oladi. Mumtoz Mahal “Saroy ko‘rki”, “Saroyning tanlangani” degan ma’nolarni anglatadi.
Mumtoz Mahal vafot etgach, uning jasadi avvaliga
Burhonpurdagi vaqtincha qabrda saqlanadi. 22 yildan so‘ng Toj Mahal tayyor bo‘lganida,
katta marosim bilan Agraga olib kelinadi. Shoh Jahon jasadi ham keyinchalik Mumtoz Mahal yoniga qo‘yiladi.
Toj Mahal haqida qiziq faktlar
Simmetriya mo‘jizasi. Butun inshoot mutlaq simmetriya
asosida qurilgan. Masjid va mehmonxona bir-birining aynan nusxasi. Hatto daraxtlar
ham bir xil masofada o‘tqazilgan.
Egik minoralar. To‘rtta minora ham tashqi tomonga biroz egik holda
qurilgan. Buning sababi shuki, agar zilzila ro‘y bersa, minoralar maqbara ustiga
emas, tashqariga yiqiladi.
Ranglar mo‘jizasi. Kunning vaqtiga qarab Toj Mahalning
rangi ham o‘zgarib turadi: ertalab pushti, tushda oppoq, oy yorug‘ida oltinsimon
rangga kiradi. Bu o‘zgarishlar marmar ichidagi qimmatli elementlarning yorug‘likdan
ta’sirlanishi evaziga ro‘y beradi.
Mukammal akustika. Toj Mahal ichida har bir ovoz yetti marta aks sado beradi. Shu sababli, maqbarada Qur’on o‘qilganda, butun
binoga hayratli darajada teng yoyiladi.
***
Juma kuni erta tongdan
Yangi Dehlida joylashgan tarixiy maskanlarni ziyorat qilish uchun yo‘lga chiqdik.
Dehlining Nizamuddin tumanidagi Humayun maqbarasi yaqinida joylashgan XVI asrga
oid Sabz Burj - Yashil Gumbaz deb ataluvchi tarixiy yodgorlik e’tiborimizni tortdi.
Bu maqbara Buxoro me’morchiligi uslubida qurilgan sakkizburchakli maqbara ekan.
Uni aylanib o‘tib Xumoyun maqbarasi majmuasiga kirib bordik. Avval kompleksning
o‘ng tomondagi maxobatli Iso Xon maqbarasini ziyorat qildik. Undan so‘ng Xumoyun
Mirzo maqbarasi tomon yurdik. Hindiston poytaxti Dehlida joylashgan Humayun Mirzo
maqbarasi boburiylar imperiyasining ikkinchi hukmdori Humayun uchun qurilgan ulug‘vor
maqbaradir. Bu maqbara nafaqat Humayunning abadiy oromgohi, balki Nizamuddin tumanidagi
boburiylar me’morchiligining noyob namunasidir. 1565-yilda Humayunning rafiqasi
Bega Begumning (Hamida Bega Begum nomi bilan ham tanilgan) rejasi va topshirig‘i asosida qurilgan bu bebaho inshoot o‘z
davrining me’moriy dahosi va estetik ideallarini namoyish etadi. Ushbu maqbaraning
arxitekturasi Toj Mahalning qurilishiga ilhom bergani bilan ham mashhur. Boburiylar
me’morchiligining nafis va betakror namunalaridan biri hisoblangan.
Tarixiy obidalar ziyoratidan
so‘ng Jamiya Milliya Islamiya rektori, professor Mazhar Osif janoblari taklifiga
binoan universitetga bordik. Rektor janoblari bizni katta hurmat bilan kutib oldi.
Anjumanlar xonasida o‘zaro hamkorlik tarixi va istiqbollari xususida suhbat qurdik.
Mazhar Osifning Markaziy Osiyo tarixi, tili, madaniyati, an’ana va odatlari
haqidagi bilimi, qiziqishlari va eng muhimi samimiyligi hammamizni mamnun
qildi. Biz endigina to‘rtinchi yoshini qutlayotgan universitetdan hay’at bo‘lib
borgan bo‘lsak, o‘tgan asrning boshlarida tashkil etilgan va bugungi kunda
mamlakatning markaziy ta’lim dargohi darajasiga ko‘tarilgan universitet rektori
vaqt ajratib kutib olishi, suhbatlashishi, sovg‘a-salom berishi va kamtarlik
bilan kuzatib qo‘yishini ko‘rib ham hayratlandik ham havas qildik.
***
Bu yurt haqida soatlab so‘zlash mumkin. Hindiston
sizni bir paytning o‘zida ham charchatadi, ham ilhomlantiradi. Bu yerda shovqin
ham, faqirlik ham, zanginlik ham, xaos ham, tartib ham hayot musiqasining hamohang
notalaridir. Bir qarashda beqaror, lekin bir vaqtning o‘zida barqaror va behad go‘zal.
Hindistonda har bir kun yangi sahifa, har bir ko‘cha
yangi hissiyot demak.
Hindistonga sayohat insonga juda ko‘p narsani o‘rgatadi.
Masalan, kamida, haqiqiy boylikning pulda emas, samimiy tabassumda, beminnat sabrda
va insonlar orasidagi mehru muhabbatda ekanligini o‘rgatadi. Yoki hech kimni malomat
qilmaslikni uqtiradi. Har kim o‘z dxarmasini bajarishdan chalg‘imasligi kerakligini
o‘rgatadi. Hindiston sizni shunday o‘zgartiradi-ki,
endi siz dunyoga oldingiday qaray olmaysiz.
U sizni sinaydi, charchatadi, ba’zan asabingizni
buzadi, ammo oxirida u sizga o‘zingizni topish imkonini beradi.
Xulosa o‘rnida:
Agar Hindistonga borsangiz ilk kundanoq hafsalangiz pir bo‘lmasin.
Bir kun o‘tsin, ertalab tong otishini kuting, quyoshni hamma
qatori shukronalik duolari bilan qarshi oling, hayot oqimiga qo‘shilib oqing. Sigirlar yurib
ketayotgan yo‘lda odamlarga qo‘shilib kutib turing. Yo‘l chetida kulxar,
kulhad yoki shikora deb ataladigan bir martalik qadahlarda qahva sotiladi,
Chayvallaga, ya’ni choychiga tabassum qiling, bir kulxad sutli ziravorli choydan
iching. Ichingiza Hind diyorining qaynoq tafti kiradi. Ming bir shevada yangrayotgan
ovozlar ichidan eng ko‘p yangrayotgan so‘zni topishga urinib ko‘ring. Ehtimol o‘sha
so‘z “Namaste”dir, ehtimol “Shri Ganesha namaxa” bo‘lar. Siz tushunmasangiz ham
qalbingiz sezadi, hammasini birlashtirayotgan narsa, insonning hayotga, olamga va
odamga muhabbati ekanligini. Hindiston shunday yurtki, hurkak ohuga o‘xshaydi. Unga
qattiq nigoh bilan emas, mehr va shafqat ko‘zi bilan qarash lozim. Shunda uni bir
umrga yaxshi ko‘rib qolasiz.
Mening xulosam shu. Men bu yurtni chin
dildan yaxshi ko‘rdim.
Namaste Hindiston!
Ma’rufjon Yo‘ldashev
2025-yilning 24-27-dekabr kunlari.
