IKROM OTAMURODNING KANGUL KENGLIKLARIDA

 

XX asrning 80-90-yillari o‘zbek she’riyatida badiiy tafakkurning evrilishi va estetik paradigmalarning yangilanishi, shubhasiz, Ikrom Otamurod (1951-12.07.2026) nomi va ijodiy laboratoriyasi bilan ham uzviy bog‘liqdir. Shoir an’anaviy she’riy qoliplar va yuzaki lirizmdan voz kechib, milliy she’riyatga inson ruhiyatining egzistensial iztiroblarini, ichki olamning dramatik konfliktlarini olib kirdi. Uning ijodida o‘zbek modernistik she’riyatining eng go‘zal tamoyillari – so‘zning konnotativ imkoniyatlarini kengaytirish, matnni ramzlar va metafizik qatlamlar bilan boyitish hamda dunyoning lisoniy manzarasini milliy-falsafiy rakursda qayta kashf etish yetakchilik qiladi. Ikrom Otamurod she’riyati inson bilan bog‘liq mohiyatni tilning eng teran nuqtadaridan izlovchi intellektual va falsafiy she’riyat hisoblanadi.

Antropotsentrik tilshunoslik, xususan, lingvopoetik nuqtai nazaridan yondashilganda, Ikrom Otamurod lisoniy birliklarni sof dekonstruksiya qilish, ularning grafik va fonetik arxitektonikasini inson taqdiri, qalb va ko‘ngil amri bilan singdirib yuborish mahoratiga ega bo‘lgan o‘ziga xos ijodkordir. Uning she’riyatida lisoniy kodlar, tinish belgilari va tovushlar sinkretizmi orqali inson vujudi va ruhiyatining somatik manzarasi behad go‘zal tarzda chiziladi. Ayniqsa, shoirning qadimiy turkiy qatlamga xos leksemalarni zamonaviy she’riy kontekstda faollashtirishi va ularni yangi kognitiv freymlarga joylashtirishi bugungi o‘zbek kognitiv tilshunosligi uchun tuganmas nazariy manba hisoblanadi. Shoirning “Kanglum…” she’ri aynan mana shunday lingvopoetik kashfiyotlarning go‘zal bir namunasidir.

She’rning bosh tutumi an’anaviy “ko‘ngil” leksemasini qadimiy turkiy qatlamga xos “kangul” shaklida evrilishga uchratilishidir. Bu shunchaki eskirgan shaklni qo‘llash emas, balki konseptning yadroviy mazmunini metafizik va somatik darajada chuqurlashtirishga xizmat qiluvchi lisoniy transformatsiyadir. Hatto bu so‘z shoirning idiostilini belgilovchi muhim birlikka aylandi.

 

Kanglum, mendan bo‘lak kiming bor sening,

Kanglum, sendan bo‘lak mening kimim bor?

 

Matn dastlabki satrdayoq an’anaviy ko‘ngil imlosidan voz kechib, qadimiy turkiy qatlamga xos singarmonik va tovush tizimi qat’iy bo‘lgan kanglum shaklini tiklaydi. Bu leksik transformatsiya so‘zga qadimiylik, asolat va vazminlik bag‘ishlaydi. Lingvopoetik jihatdan bu ikki misraning sintaktik parallelizm va xiazm usulida qurilganligini ta’kidlashimiz mumkin. Lirik “Men” va “Kanglum” leksemalarining o‘zaro solishtirilishi orqali inson ruhiyati ikki mustaqil sub’ektga ajratiladi. Bu sof pragmatik dialog modeli bo‘lib, insonning o‘z ichki olami bilan muloqot diskursini boshlab beradi. Ta’kidlash lozimki, mazkur ikki misrada ohangdosh tovushlardan hosil bo‘ladigan musiqiylik ham qulay ilg‘anadi. Matnda kanglum, mendan, sendan so‘zlari tarkibidagi m, n, l, ng tovushlarining tizimli takrori she’rga o‘ziga xos ohangdorlik bag‘ishlagan. Ayniqsa, kanglum so‘zidagi burun va lab tovushlari (ng, m) lirik qahramonning ichki xo‘rsinishi va hasratining ovozli ifodasiga aylangan. Shu tariqa, shoir tovushlarning tabiiy jozibasi orqali inson ruhiyatining eng nozik tebranishlarini ham behad aniq va ta’sirchan ifodalaydi.

 

Ne desang, deguvchi – yolg‘izim mening,

Ne aytsang, aytguvchi – o‘zing xokisor.

 

Bu satrlarda deguvchi va aytguvchi sifatdoshlari sinonim sifatida kelayotgandek tuyulsa-da, kognitiv semantikada ularning vazifasi farqlanadi. Deguvchi – insonning ichki nidosi, vijdon ovozi bo‘lsa, aytguvchi – o‘sha ovozni tashqi dunyoga, tilga ko‘chiruvchi vositadir. “Xokisor” epiteti esa korporal lingvistika rakursidan ko‘ngilning sof tuproq materiyasiga yaqinligini, inson nafsidan yuqori turuvchi poklilik kodini anglatadi.

 

Kanglum, meni tushunguvchi o‘zingsan faqat,

Kanglum, faqat seni anglab yetguvchi o‘zim.

 

Tushunmoq va anglab yetmoq leksemalari orqali inson tafakkurining ikki bosqichli kognitiv zanjiri voqelanadi. Ko‘ngil insonni hissiy-intuitiv darajada “tushunadi”, inson esa ko‘ngilni mantiqiy-falsafiy darajada “anglab etadi”. Ikkala misrada ham qo‘llanilgan faqat ta’kid yuklamasi lisoniy makonni butunlay toraytiradi va tashqi dunyoni bu muloqotdan uzib qo‘yadi.

 

Mening vujudimda ulg‘ayar toqat,

Sening vujudingda g‘unchalar to‘zim.

 

Shoir inson tanasi bilan bir qatorda, ko‘ngilning ham alohida a’zoviy borlig‘i mavjudligini ko‘rsatadi. Ulg‘ayar toqat metaforasi jismoniy vaqt omili bilan bog‘lansa, g‘unchalar to‘zim kognitiv metaforasi nafislik va go‘zallik omilini aks ettiradi. Jismoniy tana qariydi (toqat ulg‘ayadi), ammo ko‘ngil vujudi doimo barq urib turadi (to‘zim g‘unchalaydi).

 

Kanglum, g‘amlarimning ashklari – dayro,

kanglum, armonlaring qayg‘ulari – tog‘.

 

Bu yerda an’anaviy folklor stilizatsiyasi – dayro va tog‘ arxetipik kodlari namoyon bo‘ladi. Misralardagi g‘am va ashk (ko‘z yoshi) leksemalari dayro konseptual metaforasi doirasida harakat ma’nosini hosil qilsa, armon va qayg‘u birliklari tog‘ metaforasi orqali statik, og‘ir va turg‘un makon sifatida konseptuallashadi.

 

Kanglum, seni qa’riga tortar bu dayro,

Kanglum, meni yanchib ketadi bu tog‘.

 

Bu satrlarda yuqoridagi metaforalarning destruktiv transformatsiyasi sodir bo‘ladi. Ijodkor yaratgan ramzlar endi lirik qahramonlarning boshiga balo bo‘lib qaytadi. Daryo suyuqlik tabiatiga ko‘ra qa’riga tortadi (ko‘ngilni yutadi), tog‘ esa jismoniy og‘irligi bilan yanchib ketadi (inson jismini ezadi). Bu inson ruhiy olamining o‘z armonlari ichida halokatga uchrashi jarayonining lisoniy manzarasidir.

 

Dahri dun dayrida chirpiragan gard –

Kanglum, bir kun ketarmiz chiqarmay na tog‘.

 

Dahri dun dayri birikmasi alliteratsiya orqali bevafo dunyoning tinimsiz aylanishi va ohangini vizuallashtiradi. Chirpiragan gard inson borlig‘ining koinot miqyosidagi omonat maqomidir. Chiqarmay na tog‘ (hech qanday ovoz, sado chiqarmay) iborasi esa o‘lim lahzasidagi mutlaq sukut va taslimiyat ma’nosini anglatadi.

 

Kimgadir qoldirib g‘aribgina dard,

Kimgadir qoldirib g‘aribgina dog‘.

 

misralardagi g‘aribgina sifatlashining takrorlanishi matnning emotsional fonini pasaytiradi, uni sokinlashtiradi. Inson borliqdan ketar ekan, o‘zidan moddiy boylik emas, sof lisoniy va semantik unsur dard va dog‘ (armon ramzlarini) meros qoldiradi.

 

Kanglum… kang… lum…

 

She’rning oxirgi satrida so‘z parchalanadi, ko‘ngil bo‘laklarga ajraladi. Bu tilshunoslikda lingvistik dekonstruksiya hodisasi hisoblanadi. Lirik qahramonning jismoniy o‘limi, nafasining uzilishi til birligining grafik va fonetik parchalanishi orqali ko‘rsatiladi. “Kanglum” so‘zi avval nuqtalar bilan uziladi, keyin bo‘g‘inlarga ajralib eliziyaga yuz tutadi. So‘zning parchalanishi, ayni paytda, inson ruhi va tanasining ajralish lahzasini ifodalovchi o‘ziga xos grafik transformatsiya hamdir.

M.Y. 12.07.2026

Had bilmas tuya

 

HAD BILMAS TUYA

Şarq xalqlari oğzaki ijodida şunday hikoyatlar borki, ular bir qaraşda juda sodda kõrinadi. Ammo biroz muşohada qilinsa, inson tabiati, jamiyat qonunlari va hayot haqida butun boşli risolalardan kõra kõproq ma’no anglatadi. “Çodir va had bilmas tuya” hikoyati ham ana şunday purma’no asarlar sirasiga kiradi. E’tiborli kitobxonlar bu hikoyatdagi  tuyaning ham, çodirning ham, hatto badaviyning ham tamsildan iborat ekanligini darrov ilğaydilar.

Qişning qahraton kunlari. Sahroda ayovsiz izğirin hukmron. Bir badaviy çoğroqqina çodirida arang jon saqlar, uning har holu korida yonida bõlgan tuyasi esa taşqarida sovuqdan qaqşab õtirar ekan. Tuya bu azobga çidolmay tilga kirib egasiga debdi:

“Ey, sohibim, bu adolatsizlik emasmi? Biz axir yõldoş edik, hamhol edik. Men taşqarida sovqotib õtirganda, sen içkarida huzur-halovatda õtiribsan. Ruxsat ber, faqatgina burnimni içkarida isitib olay...”

Mehribon badaviy ayb qilib qõyganday xijolat bõlib, tuyaning istagiga rozi bõlibdi.

Tuya kõp õtmay quloqlari sovqotganini aytib içkariga ruxsat sõrabdi. Ortidan boşi, sõng bõyni, keyin esa yelkalarini isitib oliş uçun ijozat sõrabdi. Ha degunça, had bilmas tuya butun çodirni egallab olibdi. Beçora badaviy esa oqkõngilligi sabab õz çodiriga siğmay qolibdi.

Aslida, vaqtimizni behuda sarflaydigan mayda-çuyda odatlar, ma’naviyatimizni sekin-asta yemiruvçi bõlmağur ğoyalar, munosabatlardagi me’yorsiz rizoliklar yoki şaxsiy hayotimizga bosqiçma-bosqiç kirib keladigan beparvoliklarning barçasi avval xuddi tuyaning burni kabi beozorgina kõrinadi. Şunday emasmi?

Ba’zilar borki, şafqatingizni zaiflik, bağrikengligingizni soddalik, insofingizni laqmalik deb biladi va suiste’mol qiliş payida bõladi.

Hikoyatning oğriqli nuqtasi şundaki, badaviy õz çodirini birdaniga yõqotib qõymadi. U har iltimosga õylab õtirmay rozi bõldi, tuyasining har istagini bajo qildi. Ana şu ketma-ket “mayli”lar, me’yorsiz rizolar, hadsiz iltifotu õlçovsiz samimiyat tuyani butunlay izdan çiqardi. Şundan keyin u “menga hamma narsa mumkin”, “badaviy men aytganimni şak-şubhasiz qilişga majbur” deb õylay boşladi. Va butun çodirni egallab oldi. Õz vaqtida belgilanmagan çegara, qõyilmagan taqiq va aytilmagan birgina “yõq” ortidan butun çodir boy berildi.

Tilagim şuki, hayotingizga va xayollaringizga suqilayotgan burunlardan ehtiyot bõling, õz çegarangiz dahlsizligiga e’tiborli bõling.

M.Y. 11.07.2026

INTERVYU

 

INTERVYU

“Nega shoirlikni tanlagansiz?” deb so‘radi, mahmadona muxbir qiz. “Nega she’r yozasiz?” qo‘shib qo‘ydi ortidan.

Shoir chuqur tin oldi.

Keyin nigohini qizning qora, kulrang va jigarrang qorishimidan iborat qorachiqlariga tikib, dedi:

“Oddiy jumlalarga sig‘magan dardlarim bor. Avvalo sizga ana shu dardlardan gapirib bersam, nima deysiz?”

“Bajonidil!” dedi bijirdoq muxbir.

“Men aytmoqchi bo‘lgan dardlar ulug‘ dardlar... Ta’rifsiz iztiroblar... Baland qayg‘ulardir... O‘zim bilan bog‘liq emas, dunyo haqida... Dunyoning ruhi haqida... Maddohlar, qo‘rqoqlar, johillar va yuzsizlar haqida...”

“Voy, bu juda qiziq, davom etavering, zo‘r maqola bo‘ladi” yana bijirladi muxbir qiz boshchasini omonat likillatib.

“Men g‘amfurushlik bosqichidan o‘tib bo‘lganman. Ha endi, mening ham boshimda ming bitta tashvish. Kimda yo‘q deysiz? Ammo shunchaki bir dardni doston qilish niyatida emasman. Dunyodan shikoyat qilib yig‘loqi bitiklar bitish ham emas niyatim. Bunday g‘amparastlar, diydagiryon shoirlar kammi atrofda. Pista po‘chog‘ini to‘ldirmaydigan dardni (agar uni dard deyish mumkin bo‘lsa) she’r deb, tomoq qirib, ko‘ringanga o‘qib qarsak kutadigan so‘z tujjorlarini ko‘rsam asabim buziladi. Mendagi dard katta bir isyon, aytsam tilim kuyadi, aytmasam iymonim qaqshaydi. Shunday isyonkor tuyg‘ular bilan qog‘oz qoralash umidida yashayapman necha zamondir!”

“Siz aytgan maqol aytsam tilim, aytmasam dilim kuyadi, edi-a to‘g‘risi?” shoir so‘zini to‘g‘riladi bilag‘on muxbir.

Shoir unga qarab istehzoli kulib qo‘ydi va so‘zida davom etdi:

“Ha, dil kuysa, chora topilar balki, ammo iymon qaqshasa, oqibati yomon bo‘ladi. Xalq unisiniyam, bunisiniyam ishlatadi o‘rniga ko‘ra. Siz so‘zlarga unchalik ham e’tibor bermang, men nima demoqchi ekanimni anglasangiz shuning o‘zi yetarli bo‘ladi.”

“Ha, albatta, tushunaman, shoirlar boshqacha bo‘lishadi, o‘zga olamlarda o‘z haqiqatlari ichida yashaydi, deyishadi. Shunga munosabatingizni bilsak bo‘ladimi?” chaynalmay aniqroq gapiring degandek kesib-kesib savol tashladi muxbir qiz.

Shoirning biroz ensasi qotdi, lekin bildirmadi. Ko‘zini yo‘l chetida o‘tirib skripka chalayotgan, g‘ilofiga ibrati olam uchun to‘rt-besh tanga va ikki ming so‘mlik tashlab qo‘ygan bolaning umidvor ko‘zlariga qaratdi. Uning ko‘zlari u chalayotgan musiqadan ko‘ra ta’sirli edi. Keyin sal narida plastik idishlarni yig‘ib saralab o‘tirgan bolaga qaradi. U atrofdagilarga butunlay befarq edi. Skripkadan taralayotgan kuyga e’tibor ham qilmasdi. Axlat quti atrofidagi tunika idishlarni olib ag‘darib ko‘radi, keyin yalang oyoqchalari bilan ezib pachoqlaydi va qopiga soladi. Plastik idishlarni ham ichini bo‘shatib, qopiga joylaydi. Yerda sochilib yotgan qog‘oz va boshqa buyumlarni to‘plab axlat qutisiga tashlaydi va yo‘lida xotirjam davom etadi.

Shoir muxbirning savoliga javob topganday gapirishga shoshdi: “Ko‘rdingizmi, ko‘rdingizmi, bolakayni ko‘rdingizmi?”

Muxbir ajablanib atrofga alangladi:

“Kimni? Qaysi birini? Hu anavi lo‘li bolanimi yo mashshoq bolani aytyapsizmi?”

“Mayli qo‘yavering, shoirlar yashaydigan o‘sha siz aytgan g‘ayritabiiy olam haqiqatan g‘alati. U olamda bolalarning na millati, na irqi, na jinsi bor. Bola! Bo‘ldi shu.”

“Shoir o‘zi kim? Keling shu savoldan davom etaylik, hozirgi ortiqcha gaplarni kesib tashlaymiz. Zaryadim kamroq, shunga aniq-aniq javob bersangiz. Chalg‘imaylik, iltimos!” oz qolsa urishdan ham toymaydigandek ovozini qattiqlashtirdi muxbir.

Shoir “kel, shuni bir xafsalasini pir qilay” dedi va atayin muxbir kutmagan ohang va mazmunda gapirdi:

“Hmm, shoir kim deng? Jamiyatga nima beradi, deysiz-da! Hamma mehnat qilib, ter to‘kib pul topadi, shoir nima ishlab chiqaradi demoqchisiz-da!”

“Vrode bii, da...” dedi muxbir zamonaviyligini ta’kidlagisi kelib.

“Ha, unda eshiting. Shoirlar ham bir navi novvoylardir. Xuddi novvoylardek, bug‘doydan un qiladi, xamir qorib, tandirga o‘t yoqadi, olov ichiga kirib kuyib-pishib non yopadi-uzadi. So‘z bilan ishlash ham shunday. Qay-qayerlardan topib-tutib olib kelishi bor, to‘rtta so‘zga qo‘shib ma’nili gap tuzishi bor, ohang degan tandirda toblashi bor. Uni maromini topib uzib olish uchun otash bilan yuzma-yuz turish kerak va yana allaqancha gap-da, qizim...” dedi shoir bularni koshki tushunaolsang, degandek qarab.

“Shoirlarga hamma xavas qiladi, ayniqsa yoshlar. Ularga nima degan bo‘lardingiz?” suhbat oxirlab qolganini bildirish uchun beriladi odatda bunday savol. Shoir angladi va gapni uzoqdan boshladi:

“Aslida shoirlar xuddi Don Kixot kabidirlar. Ular shafqatsiz va quruq moddiy voqelikni qabul qilishni rad etib, o‘z metaforalari va lisoniy kashfiyotlari vositasida mutlaqo yangi, go‘zal va adolatli dunyolarni bino qiluvchi oliyjanob ritsarlardir. Kundalik hayotning his-tuyg‘usiz sovuqligi va ijtimoiy adolatisizliklari singari zamonaviy “shamol tegirmonlari” qarshisiga ular qo‘lidagi ojizgina qalamni xuddi Don Kixotning singan nayzasidek baland tutib, umidsiz, ammo sharafli iqtisodiy-ekzistensial jangga kiradilar. Bu kurashda tashqi dunyo mezonlari bo‘yicha ular doimo mag‘lub va “hech narsa bo‘lolmaganlarning qiroli” bo‘lib ko‘rinsalar-da, o‘z nafsi va egosidan kechib, so‘z ortidagi sukunatni muqaddas bir idealga aylantira olganliklari bois, ularning mag‘lubiyati aslida insoniyat ruhiyati ustidan qozonilgan eng buyuk ma’naviy g‘alabadir. Agar mendan so‘rashsa, Don Kixot va Sancho Panza aslida inson ruhiyatining ikki bo‘lagi. Bizning bir yarmimiz orzular ketidan quvuvchi, dunyodagi oddiy “tegirmonlar” bilan urishuvchi idealist Don Kixot bo‘lsa, ikkinchi yarmimiz qorin dardi, hayot tashvishlari va real voqealar bilan hisoblashuvchi Sancho Panzadir, degan  bo‘lardim.”

Muxbir qiz birdan to‘xtadi. Bu yerda nimalar bo‘layotganini anglolmay qoldi. Nega bu yerda ekanligi-yu, qarshisidagi odam kim, shu haqda o‘ylay boshlagan bo‘lsa ajabmas. Shoir esa buni fursat bilib yana shosha-shosha gapira boshladi:

“Shoirlar, agar bilsangiz, zodagonlar uchun yashaydi, eski zamonlarda ularni burjuy deyishardi, ha shunday, shoirlar o‘sha zodagonlarga taqlid qiladi. Suv bo‘yida soyabonli kokteyllar, yashil zaytunli martinilar, billur qadahlarda tortiq qilinadigan shampanlar, yengil shabadada ham Merilin Monronikidek havolanadigan harir etaklar, hovuz bo‘yidagi bog‘ bazmlarida so‘nayotgan yosh qizlarning umidlari...”

“Shoshmang, shoshshshm... Merilin Monroning nima aloqasi bor savolga? G‘alati emasmi? Tushuntiribroq gapirsangiz...” muxbirning hayrati oshdi.

“Iyeye qiziq ekansizuuu. She’riyat aynan o‘sha harir etaklarda-da!”

“Qanday? Voyy...”

“Tasvvvur qiling, oyqiz. O‘sha kadrni eslaysiz-a. O‘sha kadr adabiyot va san’atdagi “oniy go‘zallik” konsepsiyasining oliy ifodasi, axir. Shamol nazorat qilib bo‘lmaydigan tabiat kuchini ifodalasa, ko‘ylak etaklari insoniyat yaratgan estetikaning ramzi. Tabiat bilan go‘zallikning to‘satdan to‘qnashishi vizual bir portlashni yuzaga keltirganligini  butun dunyo biladi. Mana shu axir eng katta she’r edi. Rejissyorni ham rejissyor emas buyuk shoir deyish mumkin edi.”

“Shu sahnadan keyin uni eri tashlab ketgani rostmi?” Muxbir qiz shoirning tuzog‘iga tushib bo‘lgan edi. Endi shoir salmoqlab, so‘zlay boshladi:

“Ushbu kadr suratga olinayotganda ko‘chada minglab muxlislar to‘plangan edi va aktrisaning turmush o‘rtog‘i, mashhur beysbolchi Jo Di Madjio bu sahnani ko‘rib, qattiq rashk qiladi va qiyomat janjal ko‘taradi. Natijada, ushbu afsonaviy vizual lahza tufayli ularning nikohi buziladi. Ya’ni, san’atdagi eng chiroyli kadr ortida katta bir shaxsiy hayot inqirozi yashiringan edi.”

Shoir biroz tin oldi. Hech kimga tegishli bo‘lmagan bu so‘zlar, unga ham tegishli emas edi. U ham o‘zi emasdi zotan. Muxbir ham o‘z ishini hali topib ulgurmagani aniq edi.

Muxbir qiz odatdagidek o‘zini hech nima anglamayotganligini yashirish uchun “Nima demoqchi bo‘lganingizni angladim”, dedi tabassum bilan. Bu tabassum ayni paytda yolg‘onni yashirish uchun ishlatiladgan eng beg‘ubor qurol edi. Va so‘nggi savolni berdi: “Agar umumlashtiradigan bo‘lsak, kitobxon yoshlarga, muxlislaringizga shu savollarga javob bersangiz? Shoirlik nima, shoir bo‘lish uchun nima qilish kerak? Jamiyatga shoirlar nima uchun kerak?”

Shoir chuqur xo‘rsindi, uning nigohida ham shafqat, ham cheksiz bir isyon porladi:

“O‘zi bo‘lish o‘rniga o‘zgalarga taqlid qilgan kimsaga ko‘ngil qo‘yishga o‘xshaydi shoirlik. Umid tujjorligidir shoirlik. Shoir bo‘lish degani asl mohiyatini yo‘qotgan dunyoga arzon xayollar sotish degani va o‘sha xayollarni sotib olishga tayyor bo‘lgan badbaxtlarni topish deganidir!

Shoir bo‘lish uchun nima qilish kerak, deysizmi? Ichingizdagi halovatni o‘ldirishingiz kerak bo‘‘adi! Haqiqatlar ipak ko‘rpachalarda o‘tirib izlanmaydi. Mushtingizni tugib yuragingiz ustiga qo‘ying. Qay biri kuchli o‘zingiz anglaysiz. Shoir bo‘lish Merilin Monroning havoga uchgan etaklaridek lahzalik go‘zallikka aldanib yashamaslik, hayot haqiqatlarini ko‘ra bilish demakdir. Istasangiz shoirlarni podshoh deng, istasangiz masxaraboz, istasangiz shahar maydonlaridagi fontanlar oldida sepilgan don-dunlarni yeb kun ko‘radigan kabutarlar deng. Biz hammayoqni bosgan quruq shovqin ichida so‘z aytamiz va o‘sha so‘z tugagan joyda, so‘z ortidagi mutlaq sukunatni, o‘ta mahram “men”ni uyg‘otib ketamiz. Ehtimol, biz kimlarning nazdida hayotning mag‘lub kimsalaridirmiz, mag‘lub bo‘la turib ham g‘alaba na’rasini ayta oladigan Don Kixotlardirmiz! Shuning uchun, muxbir xonim, kimsasiz ko‘chalarda skripka chalinayotganda yoxud yalang oyoqlari bilan cho‘p to‘plab yurgan bolalarni ko‘rganingizda yig‘lashni bilmasangiz, she’rdan, shoirdan uzoqroq yuring. Va unutmang, dunyoga umid ulashgani kelgan, odamlarga xayol sotishni a’mol bilgan shoirlardan ko‘ra, qalb o‘rnida katta bir bo‘shliqni ko‘tarib yurgan va baxtsizligidan bexabar kimsalar ko‘proq zarar keltiradi.”

M.Y.

28/06/2026

SO‘Z ORTIDAGI SUKUNAT

 

SO‘Z ORTIDAGI SUKUNAT YOXUD SHANDOR VYOROSH SHE’RIYATIGA CHIZGILAR

 Venger (mojor) adabiyoti Yevropa madaniy makonida o‘zining lisoniy va estetik o‘ziga xosligi bilan ajralib turadi. Fin-ugor tillari oilasiga mansub bo‘lgan venger tili o‘zining agglutinativ tabiati hamda boy leksiksemantik imkoniyatlari tufayli poetik eksperimentlar uchun nihoyatda qulay muhit yaratgan. Venger she’riyati deganda odatda Shandor Petefining jo‘shqin lirikasi ko‘z oldimizga kelsa-da, XX asr o‘rtalariga kelib bu adabiyotda butunlay boshqacha shakl va ohanglardagi falsafiy-konseptual qatlam shakllandi. Ushbu harakatning eng yirik namoyandasi shubhasiz Shandor Vyorosh (Sándor Weöres, 1913–1989) hisoblanadi.

Shandor Vyorosh ijodi sharq tasavvuf falsafasi, qadimgi hind madaniyati va ekzistensial falsafaning G‘arb adabiy an’analari bilan lingvistik sintezi hisoblanadi. Shoir o‘z ijodida tilni shunchaki vosita deb bilmaydi, balki til yordamida insoniyatning ekzistensial inqirozlarini va ruhning pinhona qatlamlarini nishonga oladi. Uning novatorligi mojor tilning shakliy va mazmuniy chegaralarini ijodiy transformatsiya qilishga urinish, inson ijtimoiy va individual psixologiyasini so‘z konstruksiyalari orqali tahlil qilish orqali milliy tafakkur tarzini yangilash kabilar bilan belgilanadi. Shoir ijodida inson ongi, uning soxta emotsional tabiati va borliqning subyekt-obyekt munosabatlari butunlay individual lisoniy mezonlar asosida o‘z ifodasini topdi. Quyida shoirning bir necha she’rini birinchi marta o‘zbek tilida taqdim qilamiz:

 

IKKILIK

Olam kitobida birgina chiziqman, chiziq.

Va o‘shal kitobning kotibiman, qiziq.

 

EGO

Ko‘zguga boq kimdir u?

Soya o‘zin nurman der.

Ko‘zguni sindirib ko‘r,

Faqat guvoh borman der.

 

CHEGARA

So‘zdan avval sukunat.

So‘zdan keyin sukunat.

Oraliqda hukmron

Men ismli shaytanat.

 

MAYMUNJON

Kuz tunlari

miltirar,

miltirar maymunjonning

zarrin ko‘ylagi.

Tikanlar shivirlar,

shabboda esar tinmay,

titrar maymunjon shoxi

nafis, mahzun, bechora.

Oy pardasin ko‘tardi,

buta qizga aylandi

va yig‘laydi betinim...

Kuz tunlari,

miltirar,

miltirar maymunjonning

zarrin ko‘ylagi.

 

MAYMUNLAR YURTI

O, olis Maymuniston, maymunlar o‘lkasidir,

Baobabda pishgani maymunlar kulchasidir,

Maymunpanjara ortidan, maymuntirqishdan esgan

Maymuniy shamollarning maymuniy kuychasidir.

Maymunmaydon, maymunbosh maymunboylarga to‘lar,

Maymunjang maydonida maymuniy urush bo‘lar,

Maymunsanatoriylar ichra maymunbemorlar

Maymuniy azob chekib, maymuniy faryod qilar.

Maymunqiz maymunona dars olar, o‘qir maktab,

Maymuniy alifboni olar u tezda yodlab.

Yovuz maymunamaki, kishanli oyog‘ini

Maymuniy qamoqlarda urar yerga g‘azabnok.

Maymuntegirmon tayyor, uning ishi unumdor,

Maymunmayonezlarga juda ko‘pdir talabgor.

Yutqazmas maymunzehn hech mag‘lub bo‘lgan emas,

Maymuniy daholarga madhlar, maqtov kam emas.

Maymuniy ustundagi maymuntiling maymunshoh,

Maymuntilida so‘zlar, maymunxalq unga ogoh.

Maymuntoshi yetganga maymunjannatdir o‘sha,

Yiqilgan badbaxtga ham maymundo‘zax kifoya.

Makaka, shimpanzeyu, gorilla va babunlar,

Orangutan barchasi, kechki maymuntaomda,

Maymuniy gazetasin qo‘lga olib gupurar,

Varaqlar har bir satrin mudrar, ko‘zlari do‘nar.

Maymunkechki ovqatning xotirasi bilan mast,

Maymunhojatxona ham mehmonlarga urar dam.

Maymunaskarlar esa saf tortishar, kelmay past,

"O‘ngga buril!", "So‘lga yur!", "Bo‘l, shaxdam!"

Maymunharbiy dahshatning sovuq, vahshiy soyasi

Maymuniy chehralarda aks etadi nafratlar.

Maymuniy mushtlarida maymuniy qurol bilan

Bizga qarab kelmoqda ongsiz gala maymunlar...

M.Yo‘ldoshev tarjimasi

 

Tarjimon izohi. Shandor Vyorosh ijodida antropologik inqiroz va insoniyat jamiyatining mexanizatsiyalashuvi o‘ziga xos tarzda fosh etiladi. Shoirning dunyoga mashhur “Maymunlar yurti” (Majomország) asari badiiy adabiyotda grotesk va ekzistensial absurdning oliy namunasidir.

Lisoniy nuqtayi nazardan, ushbu asarning butun karkasi bitta strukturaviy usul agressiv prefiksatsiya va leksik takror ustiga qurilgan. Har bir ijtimoiy, huquqiy, madaniy va harbiy termin oldiga vengercha majom- (maymun) so‘ziining sun’iy ravishda biriktirilishi matnda semantik bosim effektini hosil qilgan. Natijada, til o‘zining informativ-kommunikativ funksiyasini yo‘qotib, totalitar tizimlardagi mexanik signallarga taqlid qila boshlaydi.

Falsafiy jihatdan esa klassik adabiyotdagi an’anaviy antropomorfizm (hayvonlarni insonga o‘xshatish orqali tasvirlash) bu yerda tamoman teskari tendensiyaga ega, ya’ni inson va uning jamiyati borliq strukturasi bilan birga hayvoniy-instinktiv darajaga tushirib yuboriladi.