#safarnoma #hindiston #namaste

Namaste Hindiston!

Bizga hind filmlaridan yaxshi tanish so‘z bor – Namaste. Qandaydir jozibador, maftunkor bu so‘z Hindiston bilan bog‘liq bolalik xayollarimizning bezagi sifatida xotiralarda qolgan. Kaftimizni birlashtirib, boshimizni xiyol egib ichimizdan Namaste derdik. Shunda yuzimizga tabassum yugurardi.

Yangi Dehli aeroportidan chiqib, shahar tomon yura boshlaganingizda Namaste ramzi ifodalangan mahobatli haykalni ko‘rasiz. Bir qo‘l robotniki bir qo‘l odamniki. Bu haykal Hindistonning texnika taraqqiy etgan ilg‘or mamlakatlardan ekanligini ifodalash bilan birga har qanday holatda ham bag‘rikenglik ko‘rsatishga qodir millat ekanligini ta’kidlash uchun o‘rnatilgan ekan.

Hind tilida “Namaste” keng ma’noda hurmat va e’zozni bildiradi, salomlashish va xayrlashishda qo‘llaniladi. Aslida, bu so‘z faqat “salom” yoki “xayr”ni ifodalash bilan cheklanmas ekan. O‘rniga ko‘ra: “Mening ichimdagi nur sening ichingdagi nurni tan oladi.” Yoki  “Ruhim sening ruhingni e’zozlaydi” va “Mendagi ilohiylik sendagi ilohiylikni qutlaydi” kabi ma’nolarni anglatar ekan.

Hindistonga borish  haqida so‘z ochilganda ba’zilar istehzo bilan tabassum qilishdi va “Nima qilasizlar u yerda? Boshqa joy qurib qolganmi?” deyishdi. Ayrimlar “U yerning ovqatini yeyolmaysizlar. Juda achchiq bo‘ladi. Tozalikka umuman rioya qilishmaydi” – deb ogohlantirishdi. Ijtimoiy tarmoqlarda ham bunday kontentlarning ko‘pini ko‘rdim. Bir qadar taraddudga tushdim. Shubhalar butun xayolimni egallab oldi. Keyin “Bir yarim milliard odam yashab yurgan bir joy bo‘lsa, Yevropa-yu Yaponiyadan millionlab turist o‘sha yurtga oshiqayotgan bo‘lsa, demak, unchalik xavotir olmasa ham bo‘ladi, axir shuncha sayyoh axmoq emas-ku!” deb o‘yladim.

Nihoyat universitetdagi hamkasblar bilan Hindistonga yo‘l oldik. Samolyot qo‘ngunga qadar ham xayolimda faqat ikkilanish, xavotir va salbiy fikrlar bor edi. “Agar... agar...” degan so‘zlar, odamlarning “borma, xavfli”, “juda iflos”, “och qolasan” degan gaplari hamon qulog‘imda yangrardi.

Aeroportdan bizni ochiq va samimiy inson, Javohir Lal Neru universiteti dotsenti, fors tili bo‘yicha  falsafa doktori Dhanraj Chandel kutib oldi. U o‘zbek tilini yaxshi bilgani bois ichimizdagi xavotirni bir onda unuttirdi. 

– Hindistonga ilk bor kelishingizmi?

– Ha, hammamiz birinchi marta kelyapmiz.

– Uch kun juda qisqa muddat. Kamida o‘n kunga kelishingiz kerak. Chunki uch kunda Hindistonni yomon ko‘rishingiz mumkin. Yaxshi ko‘rish uchun o‘n kun kerak bo‘ladi. Chunki bu diyor mo‘jizalarini ko‘rish uchun, insonlarini anglash uchun, ruhini his qilish uchun vaqtga ehtiyoj bor!

– Ehtimol, barchasini uch kunga sig‘dirarmiz.

– Juda yaxshi, men sizlarga qo‘limdan kelganicha yordam beraman.  

Suhbatimiz tugamay mehmonxonaga ham yetib oldik.

Ilk taassurotlar, ochig‘i juda quvonarli emas. Mehmonxona deganlari ham tasavvurimizni tayin qildi. Derazadan tashqariga qaraymiz, simyog‘ochlarga tortilgan sanoqsiz simlarning chuvalashib yotganini ko‘rgan sherigim ilk e’tirozini tiliga to‘kdi “Bu yerda qanday yashab bo‘ladi? Qarang simlarni...” Yana bir safardoshim “Ko‘chaning iflosligini qarang, tozalashmaydimi bular? Odamlarning ust-boshi nega unday?” Boshqa birovi “Bu yerdan sog‘-salomat ketib olsak bo‘lgani. Uch kungayam oladimi biletni” deydi xavotirda. Eng yoshi ulug‘ hamroximiz “O‘zbekistondan noliydiganlarni shu yerga olib kelib bir hafta yashashga majbur qilish kerak ekan” dedi kulimsirab. Hammamiz yengilgina kulishib oldik. Lekin ko‘zlardagi norozilikdan, menga qo‘shilib kelib pushaymon bo‘lishganidan xijolat bo‘la boshladim. “Hali hech qayerni ko‘rmadik, shaharga chiqamiz, tarixiy joylarni ko‘ramiz, bular esdan chiqadi” – deyman, shunday demasam, ular hozirning o‘zidayoq O‘zbekistonga qaytib ketib qolishadigandek.

O‘zimga aytadigan gapimni qidiraman, o‘zimni qaysi so‘z bilan yupatishimni o‘ylayman. Havodagi achchiq va qo‘llansa yog‘ hididan burnimni berkitaman, lekin foydasiz.  Ko‘chaga qarayman, sigirlar o‘tlab yurgan joyda odamlar ovqat pishirib yeb yotishibdi. Axlat uyumi oldida yalangoyoq bolalar o‘ynab yurishibdi. Shunda o‘zimga aytgan gapim shu bo‘ldi: “Birinchi o‘rinda qiladigan ishing – nimani ko‘rishni xohlayotganingni aniqlab olishing bo‘lishi kerak.”  Bir hind maqoli yodimga tushdi: “Hindistonni chindan tanish uchun kamida uch marta qayta tug‘ilishing kerak!” Bu so‘zlar haqiqat bo‘lsa, sabr qilish lozim, hali hech nimani ko‘rib ulgurmadik.

Shu kunning o‘zidayoq Dhanraj bizni Hindistonning eng katta ta’lim dargohlaridan biri bo‘lgan Javohir Lal Neru universitetiga olib bordi. U yerda bizni Jamiya Milliya Islamiya universiteti rektori, professor Mazhar Osif janoblari hamda  Javohir Lal Neru universiteti fors tili kafedrasi professor-o‘qituvchilari kutib olishdi. Oltmish yillik bino, kafedra ham ancha uniqqan. Koridordan tortib sinfxonalargacha tarix izlari ko‘rinib turibdi. Professor Shahboz Omil va uning o‘zbek tili va adabiyoti fanini o‘rganayotgan shogirdlari bilan tanishdik. O‘zbek tilini o‘qitish-o‘rgatish bilan bog‘liq sharoit va muammolar haqida suhbatlashdik.  Janob Mazhar Osif bizni juma kuni tushdan keyin o‘zi rahbarlik qiladigan universitetda kutishini aytib biz bilan xayrlashdi. Mazhar Osif hind o‘rta asrlar tarixi va tasavvuf haqidagi tadqiqotlari bilan Hindistonning ko‘zga ko‘ringan olimlardan biri hisoblanadi. 2024-yilga qadar Javohir Lal Neru universitetida dars bergan va hozirda boshqa bir universitet rektori bo‘lsa ham o‘zi ishlagan kafedrada pedagogik faoliyatini davom ettirayotgan ekan.

Universitetdan chiqib, shaharni tomosha qilish maqsadida mehmonxonaga rikshada yetib olishga qaror qildik. Ko‘rganlarimiz asosida xayolga “bu yerni tazodlar mamlakati deb bejiz aytishmas ekan” degan xulosa keldi.

Qashshoqlik va boylik, tartibsizlik va soddalik, shovqin va sukut, xaos va xotirjamlik – barchasi yonma-yon, hammasi qandaydir murosa-i madora ichida. Qaysidir ma’noda har kim bu yerga kelib o‘zidan bir parchani topadi. Qoidalari belgilanmagan, yo‘lchiroqlarsiz ko‘chalardagi shovqin, tartibsizlik, mashinalarning to‘xtovsiz signallari va bularning hech biriga e’tibor qilmay ketib borayotgan insonlar... Qizig‘i, aksar mashinalarning orqasiga “Horn Please” – “Iltimos signal chaling” so‘zlari yozilgan edi. Demak, bular signal orqali muloqot qilishar ekan, degan fikrga keldim.

Aeroportdagi yorqin ranglarda ingliz tilida yozib qo‘yilgan lavha yodimga tushdi. “Hindistonga xush kelibsiz! Bu yer sizning dunyoqarashingizni o‘zgartiradigan, oldin hech bilmagan ichki olamingiz eshiklarini ochadigan sirli diyordir!”

Ehtimol, sayyohlar o‘z bloglarida yozganidek: bu yurtni tom ma’noda kashf etish uchun unga qalb ko‘zi bilan qarash kerakdir. Balki shunda u o‘zining turfa hol-u borini namoyon qilar. Yana va yana qaytib borishni istaydigan maftunkor maskaningga aylanib qolar.

Shunday o‘ylay boshlaganing sari qoningga virusdek kirib kelayotgan, butun tanu joningni egallash payida ilgarilayotgan hissiyotlarni seza boshlaysan. Bu tuyg‘ular seli seni Hindistonga muhabbat bilan boqishga majbur qiladi. Hindistonni butun ziddiyatlari bilan, bor holicha yaxshi ko‘ra boshlaganingni anglaysan.

O‘zimni so‘roqlayman: Sen qachon bir paytning o‘zida ham qayg‘uga botib,  ham hayratga tushgansan? Qachon ko‘chalarda yerda uxlab yotgan odamlarga turtinib ketmay deya xavotirda yurgansan? Dunyoning qaysi mamlakatida hayvonlar bilan yonma–yon yotib turadigan, hayvonlar bilan bir joyda, bir idishda ovqat  yeydigan odamlarni ko‘rgansan? Va, eng muhimi, hech vaqoi bo‘lmasa ham eng baxtiyor insonlardek baralla kula oladigan insonlarni qaerda ko‘rgansan? Men Hindistonga kelib ko‘rdim. Bunchalik samimiy tabassumni oldin sira ko‘rmaganman. Charosdek ko‘zlari bilan kulib qarab turgan bolani ko‘rasan – uyi yo‘q, kiyimi yirtiq, toza suvi ham yo‘q. Lekin u kulib turadi, beg‘ubor bolaligini yashaydi, o‘rtoqlari bilan to‘p tepib kunni kech qiladi. U senga kulib qaraydi. U tilanchi emas. U o‘sha tanish bolakay, qayerdadir uni ko‘rgansanu eslay olmayapsan. Ko‘chada o‘ranib yotgan odamlarning uyi yo‘q. Ehtimol, hech qachon bo‘lmaydi ham. Chunki bu yurtda 300 million odam ko‘chada tug‘iladi, ko‘chada ulg‘ayadi va ko‘chada vafot etadi. Shunday holatni qayerda ko‘rgansiz? Faqirlik faxrimdir deya faqirligidan faxrlanadigan payg‘ambarning ummati bo‘la turib uning ummatlari orasida ko‘rmagan shu asrorangiz tabassumni Hindiston ko‘chalarida ko‘rdim va hayratlandim. Ha, do‘stim, bu yurt insonni o‘zi bilan yuzlashtirib qo‘yadi. Shunda anglaysiz, har bir insonning ichida bir Hindiston borligini.  

Aeroportdagi o‘sha lavha bejiz emas ekan: “Bu yer sizning dunyoqarashingizni o‘zgartiradigan, oldin hech bilmagan ichki olamingiz eshiklarini ochadigan sirli diyordir! U avval sizni sinaydi, keyin o‘ziga maftun qiladi.” Haqiqatan ham ko‘plab sayyohlar (turistlar emas) bu yurtga nafaqat mamlakatni ko‘rish uchun, balki o‘zini anglash, ichki sukunatini topish, yoki ruhiy poklanish uchun kelishadi. Xuddi 1968 yilda Bitlz guruhining “o‘zini topish” va “hayotni anglash” uchun kelgani kabi.

Hindistonda eng muhim narsa bu din hisoblanadi. Hinduizm, buddizm, jayn, six va islom kabi turli dinlar va ularga e’tiqod qiluvchilarni mamlakatning har burchagida ko‘rishingiz mumkin. Balki shu boisdir, bu yurt shunchalik rang-barang, shunchalik turfa. Turli dinlar va madaniyatlar o‘zaro aralashib, Hindistonni dunyoning eng rangli mamlakatlaridan biriga aylantirgandir, ehtimol. Hatto Hindistonda ranglarning ham o‘z tili borligini angladim. Va bular tabiiy o‘laroq hind ilohlari bilan bog‘liq. Masalan:

Qora – yomonlik, g‘azab, o‘lim va hasadgo‘ylik ramzi.

Oq – soflik, lekin qayg‘u bilan bog‘liq; faqat dafn marosimlarida va bevalar kiyimlarida ko‘rinadi.

Qizil – olov, baraka va visol ramzi.

Za’faron rang – shon–shuhrat, boylik va hukmdorlik ramzi.

Sariq – barakat va muqaddaslik ramzi.

Moviy – Krishna ilohining rangi.

Pushti – ayollik, go‘zallik va sog‘lik ramzi.

Yashil – yangilanish, hosildorlik va baxt ramzi.

Hindistonda rasmiy til – hindcha bo‘lsa-da, mamlakatda 22 ta farqli sheva amaliyotda erkin qo‘llanilar ekan. Hududlarga ko‘ra, 1000ga yaqin shevada gazeta-jurnallar chop etilishi, bog‘cha va maktablarda imkon doirasida shevalar bo‘yicha o‘qitilishi haqida ham xabardor bo‘ldik.

Bir do‘stimiz aytib bergan edi: “Bozordan meva sotib olayotgandik, hind hamrohimiz sotuvchi bilan nimalarnidir uzoq gaplashdi. Sotuvchining shevasi bizning hamrohimiznikidan farqli ekanligini sezib qaysi tilda gapirdi deb so‘radim. U bo‘lsa “men ham farqlay olmadim, qandaydir janub shevasi bo‘lsa kerak, hind tiliga yaqin lekin juda farqli” dedi. Angladimki, adabiy tilni bilmaydiganlar ham ko‘p ekan.”

Hindistondagi hayotning o‘ziga xos musiqasi bor: ilk boshda seskanasiz, hayratlanasiz, kuchli shovqindan charchoq his qilasiz, ko‘nikasiz va musiqa ohanglari endi sizga yoqimli tuyula boshlaydi.  Bir vaqtning o‘zida farqli hislar paydo qiluvchi g‘aroyib va sirli musiqa... Bu musiqa ichingizda shunday akslanadi: Yaxshiyam Hindistonga kelibman! Yaxshiyam bu ajoyib musiqani tinglashga muyassar bo‘libman, bu farqlar, bu turfaliklarni ko‘rish naqadar go‘zal, go‘yo boshqa olamdan tushib qolgandek taassurot uyg‘otguvchi bu odamlarni ko‘rish, ularning tabassumidan hayratlanish naqadar maroqli...

O‘ylab ko‘ring-a, agar dunyoda hamma bir tilda so‘zlashsa, bir dinga e’tiqod qilsa, bir xil sharoitda yashasa nima bo‘lar edi? Qanchalik zerikarli bo‘lardi, to‘g‘rimasmi?

Hindiston ko‘chalari butun tartibsizligi va shovqini bilan hayotning o‘ziga xos muvozanatini, farqlar uyg‘unligini namoyon qiladi. Avtobuslar, tramvaylar, rikshalar, tuk-tuklar, velosipedlar, mollar, itlar hatto maymunlar ham shu muvozanat ichida harakat qiladi.

Bir motorga 5 kishi minib olishi – mutlaqo oddiy hol ekan. 3 kishilik rikshada 5-6 kishi – bu ham oddiy hol. Bir hamrohimiz kulib aytganidek, “Hindistonda mumkin emas degan tushuncha yo‘q ekan.”

Shunday ham bo‘lsa, yo‘l o‘rtasidan bir sigir o‘tib qolsa, hamma to‘xtab kutadi. Agar sigir yo‘l o‘rtasida turishni ixtiyor qilsa, majlisga shoshayotgan janob ham mashinasidan tushmay kutib turadi. Sigirlar Hindistonda muqaddas hisoblanar ekan. Ular doimo izzat-hurmatda. Yo‘lda barcha ustunlik ularga. Nafaqat sigir, balki barcha hayvonlarga e’tibor katta ekan. Buni kuzatgan do‘stimiz kulib deydi: “Hindistonda odamdan ko‘ra mollarga mazza ekan!”

Taksida ketayotib mashinaga osib qo‘yilgan rasm hamrohimizning e’tiborini tortdi: “bu rasmdagi haydovchining ota-onasimikan?” Uning savolini tarjimon do‘stimiz haydovchiga yetkazdi. Haydovchining javobi shu bo‘ldi: “Yo‘q, bu mening ustozim.” Qizig‘i o‘zining xudosi va ustozining rasmi bir ramkada edi. Hayratimizni tushungan Dharanj qo‘shimcha qildi: “Bizda xudo bilan ustoz teng ko‘riladi.”

Va yana eshitdimki, Hindistonda odam qanchalik kambag‘al bo‘lmasin – hammaning o‘z ustozi – gurusi bo‘lar ekan. Har bir muhim qaror – nikoh, kasb tanlash, farzand ismini qo‘yish, barchasi ustoz maslahatisiz qabul qilinmas ekan. Bizdagi “ustoz otangdan ulug‘” maqolini “ustoz otangdek ulug‘” deya o‘zgartirishga urinishlar, “hech qachon ustoz otadan ulug‘ bo‘lolmaydi”  qabilidagi saviyasiz chiranishlarni eslab, yuzim qizardi. (Quduqdagi qurbaqaga ummonni qanday tushuntirasan, axir) Biz-ku, ustozni otadan ulug‘ debmiz. Hindlar – dunyoga behisob donishmandlar bergan yurt ahli ustozni xudoga tenglashtiribdi. Bundan noligan inson chiqmabdi. Sartarosh ish stoli oynasiga, haydovchi mashinasi sahniga, rahbar ish stoliga, savdogar do‘koniga, shogird uyining devoriga ustozining (otasining emas) rasmini ilib qo‘yishni vijdoniy burch bilar ekan.  Juda qiziq falsafa ekan.

Bu yurt menga mavjudotni so‘roqsiz-savolsiz hurmat qilishni, tushunishni o‘rgatdi. Shuningdek, puldan ham muhimroq narsa insonning kulishi ekanligini anglatdi. Agar bu yerga birinchi marta borayotgan bo‘lsangiz, ikkilanmang  va birinchi kundanoq pushaymonlik haqida o‘ylamang. Eng muhimi, xulosa chiqarishga shoshilmang.  Chunki ko‘nika boshlaganingiz sari orqaga qaytishni ham xohlamay qolasiz. Jamna daryosi kabi sizni o‘z oqimiga olgan pallada qarshilik ko‘rsatmang, unga izn bering, u sizni bir joyga olib boradi, to‘xtash vaqti keladi, albatta. Ishoning, siz afsuslanmaysiz.

Banyan yohud Hind anjiri daraxti

Bu devoso daraxtlar, buddaviylar uchun muqaddas hisoblanadi. Uning har bir shoxidan ildizlar o‘sib, pastga osilib g‘aroyib manzara hosil qilgan. Ildizlar yerga yetgach, yangi novdalarga aylanadi. Shu tariqa asosiy tana qurisa ham, u boshqa ildizlardan hayotini davom ettiradi. Shuning uchun ham Banyan “Abadiylik daraxti” yoki “Hayot daraxti” deb atalar ekan. Bundan tashqari, Buddaning aynan Banyan daraxti ostida ibodat qilganiga ishoniladi. Shu bois bu daraxt behad muqaddas hisoblanadi.

Hinduizm – 5000 yillik falsafiy ta’limot.

Hinduizm – insoniyat tarixidagi eng qadimiy dinlardan biri, taxminan 5000 yillik tarixga ega. Hinduizmda yakka xudo ham, payg‘ambar ham, yagona muqaddas kitob ham yo‘q, ammo “Veda” deb atalgan matnlar borki, e’tiqod o‘sha matnlar asosida tartibga solinadi. Hindistonda eng ko‘p tilga olinadigan ilohlar quyidagilar:

Braxma – yaratuvchi iloh. U butun olamning yaratuvchisi. Nafaqat odamlar, balki boshqa ilohlar ham aynan Braxma tomonidan yaratilgan deb ishoniladi.

Vishnu – qo‘riqlovchi iloh. Olamdagi muvozanatni ushlab turadi. Dunyo har gal xavf ostida qolganda, Vishnu turli qiyofada namoyon bo‘lib, uni qutqaradi. Hindlar uni tinchlik va adolat ramzi sifatida e’zozlashadi.

Shiva – vayronkor va bunyodkor iloh. Shiva hamma narsani yo‘q qilib, yangi hayot uchun yo‘l ochadi. Uning peshonasida uchinchi ko‘z bor – u biror narsani yo‘q qilmoqchi bo‘lsa, shu ko‘zini ochadi. Shiva nafaqat vayronkor, balki qayta tug‘ilish ramzi hamdir.

Ganesha – fil boshli iloh. Shiva va Parvatining o‘g‘li. Bilim, aql va ilhomning ramzi. Ganesha – barcha to‘siqlarni yo‘q qiluvchi, omad olib keluvchi iloh sifatida hurmat qilinadi. Hindlar har qanday ishni boshlashdan avval shunday deydi: “Shri Ganesha namaxa” – “Ganesha nomi bilan boshlayman.”

Ganesha haqidagi bir rivoyat menga juda yoqdi, siz ham eshitib ko‘ring: Aytishlaricha, Shiva bir kuni uyiga qaytib kelganda, eshik oldida bir bolakay uning yo‘lini to‘sadi. Shiva g‘azablanadi va uning boshini kesib tashlaydi. Biroq keyin u bola o‘zining o‘g‘li Ganesha ekanligini anglaydi. Shiva pushaymon bo‘lib, yaqinda turgan filning boshini kesib, Ganeshaning tanasiga o‘rnatib qo‘yadi. Shundan so‘ng u fil boshli iloh sifatida butun Hindistonda e’zozlana boshlaydi.

Xanuman – maymun tanli qahramon iloh. U ulkan kuchga ega, juda chaqqon va sodiq. Xanumanning maymunlardan iborat behisob lashkari bor deb ishoniladi. Shu sababli Hindistonda maymunlar e’zozlanadi, ularga yegulik tortiq qilishadi va aslo ozor berishmaydi.

“Trimurti” – uch boshli iloh. Hindu an’analarida Braxma, Vishnu va Shiva birgalikda “Trimurti”ni tashkil qiladi. Ya’ni ular uch xil vazifani bajaradigan yagona iloh sanaladi:

Braxma yaratadi, Vishnu himoya qiladi, Shiva vayron qiladi. Bu uchlik hayot aylanmasining asosini tashkil etadi.

Hinduizmdagi muqaddas ramzlar

Hindu madaniyati ramzlarga juda boy. Ramzlarni bilmay turib, hind xalqini ham, Hindistonni ham anglash mushkul. Quyida eng muhim uchta ramzga to‘xtalamiz:

1. Aum (O'm) belgisi.  Yoga bilan shug‘ullanuvchilar uchun bu belgi tanish. U barcha ilohlarning yagona ovozini anglatadi. A – Vishnu, U – Braxma, M – Shiva. Ya’ni “O'm” so‘zini aytganda, inson butun olam bilan uyg‘unlashadi.

2. Svastika. Bu belgini ko‘p joyda ko‘rasiz. Yevropada noto‘g‘ri tushunilgan bo‘lsa-da, Hindistonda u quyosh va hayot ramzi. Uning to‘rt tomoni butun olamga nur sochishni anglatadi.

3. Nilufar guli. Hindlar uchun nilufar – muqaddas gul. U loy ichida o‘ssa ham, oppoq gullaydi va o‘zini behad go‘zal taqdim qiladi. Shuning uchun u poklik, go‘zallik va abadiyat ramzi hisoblanadi. Hind me’morchiligida ham, iloh haykallarida ham bu gul ko‘p kuzatiladi.

Reinkarnatsiya – qayta tug‘ilish haqidagi ta’limot

Hinduizmda hayot bir martada tugamaydi. Inson ruhi bir necha marta qayta tug‘iladi, to u Moksha – ya’ni ruhiy ozodlik holatiga yetguncha. Har bir insonning dunyoga kelish sababi bor va u Dxarma deb ataladi. Agar inson o‘z dxarmasini to‘liq bajarsa, u ruhan yuksaladi va hayot aylanmasidan chiqadi. Agar ruh hali tayyor bo‘lmasa, u yana yerga qaytib keladi.

Hind jamiyatining ko‘p holatlarini aynan shu e’tiqod bilan tushunish mumkin. Masalan, bir inson juda faqir holda yashayotgan bo‘lsa–da isyon etmayaptimi, demak u reinkarnatsiyaga ishonadi. Ya’ni u avvalgi hayotida yomon ishlar qilgan va hozir jazosini o‘tamoqda. Shuning uchun ham u hozirgi ahvolidan shikoyat qilmaydi, balki sabr qiladi. U keyingi hayotida balki podshoh bo‘lib tug‘ilishiga chin dildan ishonadi va umrini sabr bilan o‘tkazadi. Nazarimda, mana shu e’tiqod Hindiston tinchligini saqlab turadi. Millionlab odamlar shunday ishonch bilan yashashadi va hech nimadan shikoyat qilmaydi.

Hind taomlari va shirinliklarining siri – ziravorlar, g‘aroyib ta’m va ranglar jumbushi.

Hindistonga borsangiz, bir narsani darhol sezasiz: bu yerda taom faqat ovqat emas – u o‘ziga xos ibodat shakli. Har bir hid, har bir ziravor – bu tarix, qadriyat va e’tiqod. Tatib ko‘rishga ulgurganimiz ayrim taomlar:

Roti. Bu – hindlarning lapsha noni. Ko‘pincha uni souslar yoki sabzavotlar bilan yeyishadi.

Samosa. Bizning “somsa”ga o‘xshaydi, ammo ichiga go‘sht emas turli ziravorlar, no‘xot, piyoz va ko‘katlar solinar ekan. Hindistonning har bir ko‘chasida, yo‘l cheti va bekatlarda sotib o‘tirishadi. Achchiq, lekin juda mazali!

Tovuqli kuri (Chicken Curry). Bu ham mashhur hind taomi ekan. Lekin ancha qattiq, achchiq va haddan ziyod ko‘p ziravordan ta’mini anglash qiyin.

Dosa yoki tosai – maydalangan qora guruch unidan tayyorlangan yupqa, mazali non. Dosalar issiq, ko‘pincha chutney va sambar souslari bilan taqdim qilinar ekan. Bu menga yoqdi. Haqiqiy hindona lazzat!

Biryani – basmati nav guruch, goʻsht, baliq, tuxum yoki sabzavotlar qoʻshilgan ziravorlardan iborat ikkinchi taom ekan. Menga biroz quruq tuyuldi, lekin ziravorlari nihoyatda xushbo‘y.

Laddu lazzatli sharsimon shirinliklar bo‘lib, asosan un, yog‘ va shakar yoki sharbat qo‘shib tayyorlanar ekan. Menga juda yoqdi. Lekin ustidan sharbat to‘kib tortiq qilingani bois ko‘p yeb bo‘lmaydi. 

Masala choyi (Masala Tea)  Hindistonning eng mashhur ichimigi. Bu so‘zma-so‘z “ziravor qo‘shilgan sutli choy” degan ma’noni anglatar ekan. 5 ming yillik tarixga ega bu ichimlikni Hindistonning har ko‘chasidan topsangiz bo‘ladi. Sayohat asnosida safardoshimiz bu choyni ko‘rib ko‘zi porlab ketdi. “Bu karak choyi-ku, deb qichqirib yubordi. Men uning karak choyini yoqtirishini bilardim. Kunora Toshkentning bir burchagida sotiladigan karak choyini ichish uchun borishini ham bilardim. Meni ham ba’zan olib borar edi. Bu choyni Hindistonda ichib ko‘rgach, quvonchini yashirolmay, aynan shu choy tufayli Hindistonni yaxshi ko‘rib ketganini aytib yurdi.”

Marmardagi muhabbat qo‘shig‘i

Faqat Toj Mahalni ko‘rish uchun ham Hindistonga borishga arziydi. Bu joyga yaqinlashganda vujudingizni titroq egallaydi. Uzun yo‘lakdan olamon ichra oqib borar ekansiz, olamni qoplagan muazzam qo‘shiq va oppoq tuyg‘ulardan hayratga tushasiz. Ha, Toj Mahal marmardan bunyod bo‘lgan muhabbat dostoni, dunyodagi eng maftnkor va mahobatli yodgorlik. U shunchaki mahbubaga atalgan maqbara emas, Shoh Jahonning ko‘kka qo‘l cho‘zib aytayotgan munojoti, toabad bitmas nolasi hamdir.

Toj Mahal – Shoh Jahonning sevimli xotini Mumtoz Mahalga bo‘lgan beadoq muhabbatining abadiy ramzi. Butun olamni yoritgan sevgi dostoni aynan shu yerda marmarga aylangan.

Mumtoz Mahal Shoh Jahonning uchinchi xotini va eng sevgan ayoli edi. U go‘zalligidan ziyoda aqli va farosati bilan shohning qalbini egallagan edi. Shoh Jahon uni siyosiy maslahatchi sifatida ham e’zozlardi. Xuddi Amir Temur Bibixonimni ardoqlagani kabi.

Biroq taqdir ularni ajratadi: Mumtoz Mahal – Shoh Jahon “saroyining javohiri” o‘n to‘rtinchi farzandini dunyoga keltirish paytida Burhonpur shahrida vafot etadi. Vafoti oldidan Shoh Jahondan bahavo bir joyda betakror maqbara qurishni iltimos qiladi. Shoh Jahon bu vasiyatni amalga oshirish uchun dunyoning eng go‘zal maqbarasini qurishga qaror qiladi. Qurilish 22 yil davom etadi. 20 mingga yaqin ishchi, minglab fil va arobalar Agra yaqinidagi yangi Toj Ganj shaharchasiga jamlanadi. Marmarlar Buxoro, Balx, Eron va Arabistondan keltiriladi. Qurilish uchun turli hududlardan noyob toshlar tanlab olib kelinadi. Qizil qumtoshni Fathpur Sikridan, yashim toshini Panjobdan, jodu va kristallarni Chindan, feruza toshlarni  Tibetdan,  safir va lazur toshlarini Shri-Lankadan, qora olmos va aqiqni Arabistondan, yoqut va kimson Pannadan olib kelishgan. Jami 28 turdagi qimmatbaho tosh ishlatilgan. Har bir tosh o‘yib yozilgan kalligrafik naqshlar bilan bezatilgan. Shu zaylda Toj Mahal Agraga bunyod qilingan javohirot qutisiga aylanadi.

Mumtoz Mahalning haqiqiy ismi Arjumand Bonu Begim ekanligi ma’lum. “Mumtoz Mahal” unvonini Shoh Jahonga turmushga chiqqandan so‘ng oladi. Mumtoz Mahal “Saroy ko‘rki”, “Saroyning tanlangani” degan ma’nolarni anglatadi.

Mumtoz Mahal vafot etgach, uning jasadi avvaliga Burhonpurdagi vaqtincha qabrda saqlanadi. 22 yildan so‘ng Toj Mahal tayyor bo‘lganida, katta marosim bilan Agraga olib kelinadi. Shoh Jahon jasadi ham keyinchalik Mumtoz Mahal yoniga qo‘yiladi.

Toj Mahal haqida qiziq faktlar

Simmetriya mo‘jizasi. Butun inshoot mutlaq simmetriya asosida qurilgan. Masjid va mehmonxona bir-birining aynan nusxasi. Hatto daraxtlar ham bir xil masofada o‘tqazilgan.

Egik minoralar.  To‘rtta minora ham tashqi tomonga biroz egik holda qurilgan. Buning sababi shuki, agar zilzila ro‘y bersa, minoralar maqbara ustiga emas, tashqariga yiqiladi.

Ranglar mo‘jizasi. Kunning vaqtiga qarab Toj Mahalning rangi ham o‘zgarib turadi: ertalab pushti, tushda oppoq, oy yorug‘ida oltinsimon rangga kiradi. Bu o‘zgarishlar marmar ichidagi qimmatli elementlarning yorug‘likdan ta’sirlanishi evaziga  ro‘y beradi.

Mukammal akustika. Toj Mahal ichida har bir ovoz yetti marta aks sado beradi. Shu sababli, maqbarada Qur’on o‘qilganda, butun binoga hayratli darajada teng yoyiladi.

***

Juma kuni erta tongdan Yangi Dehlida joylashgan tarixiy maskanlarni ziyorat qilish uchun yo‘lga chiqdik. Dehlining Nizamuddin tumanidagi Humayun maqbarasi yaqinida joylashgan XVI asrga oid Sabz Burj - Yashil Gumbaz deb ataluvchi tarixiy yodgorlik e’tiborimizni tortdi. Bu maqbara Buxoro me’morchiligi uslubida qurilgan sakkizburchakli maqbara ekan. Uni aylanib o‘tib Xumoyun maqbarasi majmuasiga kirib bordik. Avval kompleksning o‘ng tomondagi maxobatli Iso Xon maqbarasini ziyorat qildik. Undan so‘ng Xumoyun Mirzo maqbarasi tomon yurdik. Hindiston poytaxti Dehlida joylashgan Humayun Mirzo maqbarasi boburiylar imperiyasining ikkinchi hukmdori Humayun uchun qurilgan ulug‘vor maqbaradir. Bu maqbara nafaqat Humayunning abadiy oromgohi, balki Nizamuddin tumanidagi boburiylar me’morchiligining noyob namunasidir. 1565-yilda Humayunning rafiqasi Bega Begumning (Hamida Bega Begum nomi bilan ham tanilgan) rejasi va topshirig‘i asosida qurilgan bu bebaho inshoot o‘z davrining me’moriy dahosi va estetik ideallarini namoyish etadi. Ushbu maqbaraning arxitekturasi Toj Mahalning qurilishiga ilhom bergani bilan ham mashhur. Boburiylar me’morchiligining nafis va betakror namunalaridan biri hisoblangan.

Tarixiy obidalar ziyoratidan so‘ng Jamiya Milliya Islamiya rektori, professor Mazhar Osif janoblari taklifiga binoan universitetga bordik. Rektor janoblari bizni katta hurmat bilan kutib oldi. Anjumanlar xonasida o‘zaro hamkorlik tarixi va istiqbollari xususida suhbat qurdik. Mazhar Osifning Markaziy Osiyo tarixi, tili, madaniyati, an’ana va odatlari haqidagi bilimi, qiziqishlari va eng muhimi samimiyligi hammamizni mamnun qildi. Biz endigina to‘rtinchi yoshini qutlayotgan universitetdan hay’at bo‘lib borgan bo‘lsak, o‘tgan asrning boshlarida tashkil etilgan va bugungi kunda mamlakatning markaziy ta’lim dargohi darajasiga ko‘tarilgan universitet rektori vaqt ajratib kutib olishi, suhbatlashishi, sovg‘a-salom berishi va kamtarlik bilan kuzatib qo‘yishini ko‘rib ham hayratlandik ham havas qildik.

***

Bu yurt haqida soatlab so‘zlash mumkin. Hindiston sizni bir paytning o‘zida ham charchatadi, ham ilhomlantiradi. Bu yerda shovqin ham, faqirlik ham, zanginlik ham, xaos ham, tartib ham hayot musiqasining hamohang notalaridir. Bir qarashda beqaror, lekin bir vaqtning o‘zida barqaror va behad go‘zal.

Hindistonda har bir kun yangi sahifa, har bir ko‘cha yangi hissiyot demak.

Hindistonga sayohat insonga juda ko‘p narsani o‘rgatadi. Masalan, kamida, haqiqiy boylikning pulda emas, samimiy tabassumda, beminnat sabrda va insonlar orasidagi mehru muhabbatda ekanligini o‘rgatadi. Yoki hech kimni malomat qilmaslikni uqtiradi. Har kim o‘z dxarmasini bajarishdan chalg‘imasligi kerakligini o‘rgatadi. Hindiston sizni shunday o‘zgartiradi-ki, endi siz dunyoga oldingiday qaray olmaysiz.

U sizni sinaydi, charchatadi, ba’zan asabingizni buzadi, ammo oxirida u sizga o‘zingizni topish imkonini beradi.

Xulosa o‘rnida:

Agar Hindistonga borsangiz ilk kundanoq hafsalangiz pir bo‘lmasin.

Bir kun o‘tsin, ertalab tong otishini kuting, quyoshni hamma qatori shukronalik duolari bilan qarshi oling, hayot oqimiga qo‘shilib oqing. Sigirlar yurib ketayotgan yo‘lda odamlarga qo‘shilib kutib turing. Yo‘l chetida kulxar, kulhad yoki shikora deb ataladigan bir martalik qadahlarda qahva sotiladi, Chayvallaga, ya’ni choychiga tabassum qiling, bir kulxad sutli ziravorli choydan iching. Ichingiza Hind diyorining qaynoq tafti kiradi. Ming bir shevada yangrayotgan ovozlar ichidan eng ko‘p yangrayotgan so‘zni topishga urinib ko‘ring. Ehtimol o‘sha so‘z “Namaste”dir, ehtimol “Shri Ganesha namaxa” bo‘lar. Siz tushunmasangiz ham qalbingiz sezadi, hammasini birlashtirayotgan narsa, insonning hayotga, olamga va odamga muhabbati ekanligini. Hindiston shunday yurtki, hurkak ohuga o‘xshaydi. Unga qattiq nigoh bilan emas, mehr va shafqat ko‘zi bilan qarash lozim. Shunda uni bir umrga yaxshi ko‘rib qolasiz.

Mening xulosam shu. Men bu yurtni chin dildan yaxshi ko‘rdim.

Namaste Hindiston!

Ma’rufjon Yo‘ldashev

2025-yilning 24-27-dekabr kunlari.

 

Завқ ила ғам тилдамидир, тоғдами ё тандамидир?

Нашъу намо булбулдами, гулда ё гулшандамидир?

 

Сармоя манга ҳайратмидир, қўрқувми ё умидмидир?

Билолмадим ул нимадир, йиғими ё хандамидир?

 

Муҳаббат базмида бўлди ниҳон хотами дил,

Сочларинг ичрамидир, сендами ё мендамидир?

 

Атиргул очилиб ёр бўйнига бўлди туммор.

Булбул бехабар ё ноласи шевангдамидир?

 

Ул тавозеданмидир ёр мумтози жаҳон саналмиш

Гул шохи ҳам онинг учун бошини хам этмишмидир?

 

Дуру маржон топилур дарёда ё уммондамидир?

Аммо улар боқий эмас сотгали арзандамидир?

 

Хоҳу нохоҳ ҳар ғазалинг дўстга зар ё тилломидир?

Набийга ҳам ҳар ғазалинг шундайин хуш ашёмидир?

 

Туркчадан М.Йўлдошев таржимаси
18.12.2025

 

UVOL

   Uzoq yillar shaharma-shahar kezib savdogarlar molini tashib yuradigan karvonboshining bir qari tuyasi bor ekan.  Bir kuni tuya tilga kirib, egasini oldiga chaqirib, debdi:

- Mening kunim bitganga o‘xshaydi, o‘lmasimdan rizolashib olaylik.

Karvonboshi “bu mening xizmatimdagi tuya bo‘lsa, menga nima o‘tkazib qo‘ygan-ki, rozi-rizochilik istaydi?” deb o‘ylabdi. Tuya esa sokin ovozda davom etibdi:

- Mening kuchimni bilarding, qancha yuk ko‘tarishim ma’lum, lekin har safar ikki karra ko‘p yuk ortarding, meni aslo o‘ylamasding. Mayli, buni ham kechirdim, roziman qilgan xizmatimga. Bir kunda bir qop yem yeyishim kerak bo‘lgani holda sen yarim qop berib kelding. Och holimda xizmat qildim. Bunga ham roziman. Uch kunda borishim kerak bo‘lgan joyga meni urib, niqtab 2 kunda olib borarding. Yegan qamchilarimni ham unutdim. Bunga ham roziman. Bir bo‘talog‘im bor edi. Uni so‘yib mehmonlarni siylading. Nachora, peshona ekan dedim, rozi bo‘ldim. Ammo shunday bir haqqim borki, uni aslo kechirmayman. Qiyomatda ham bu haqimni da’vo qilaman.  

Karvonboshi hayratlar ichida so‘rabdi:

- Bu qanday haq ekan, ayta qol, qani!

Tuya og‘ir nafas olib, bor kuchini to‘plab:

- Har gal safarga chiqqanda, yo‘lning eng yaxshisini men bilsam ham,  manzilni to‘g‘ri topib borishimni bilsang ham,  karvonni to‘g‘ri yo‘ldan olib borishimga hech kim shubha qilmagani holda, mening oldimga bir eshakni qo‘yib, yuganimni unga bog‘lab qo‘yarding. Men eshak yetovidagi tuya bo‘lib umr o‘tkazdim. Sening xizmatingga o‘tgunimga qadar barcha tuyalar menga havas qilar edi. Holbuki, meningdek tajribali, ko‘pni ko‘rgan tuya sening karvoningdagina emas, boshqa karvonlarda ham yo‘q edi. Sen tufayli o‘z qadrini bilmaydigan, eshak yetovidagi hamiyatsiz tuya o‘laroq xotiralarda qoladigan bo‘ldim. Menga nisbatan haqsizlik qilding, zulm qilding, yodingda tut, bu haqimni qiyomatda so‘rab olaman, sen ham bergan ne’matingga rozi bo‘l, -debdi va jon taslim qilibdi.

Karvonboshi xayron bo‘libdi, o‘zini oqlash uchun ming xil dalil qidiribdi. Topgan bahonayu dalillariga o‘zi ham ishonmabdi. Ishongan taqdirida ham qiyomatda javob berish qayg‘usi vijdoniga tinchlik bermabdi. Ammo kech edi.  Tuya omonatini topshirib bo‘lgan, nima desa behuda endi.

Zulm ko‘rgan tuyalarning uvoli eshaklarga emas, ularga shunday imkon berganlarga uradi.

 Turk tilidan M.Yo‘ldoshev tarjimasi

 

 

ЭТМА...

Жалолиддин Румий

Эшитдимки, бизни ташлаб кетгали азм этибсан, этма!

Ўзга бир дил, ўзга бир дўстга майл этибсан, этма!

Сен ёт эллар оламида не изларсан, айт, эй бегона,

Қайси хастадилни қийнагали қасд этарсан, этма!

Ажратмагин бизни биздан, кетма ул элларга, ёбонга,

Бошқаларга боқма, назар этгали майл этибсан, этма!

Эй ой, кўҳна фалак харобу паришон бўлмиш сен учун

Бизни нечун бундоқ харобу паришон этарсан, этма!

Эй мақоми ломаконим, бор ила йўқлик ароси сен учун 

Сен маконни, бору будни тарк этармишсан, этма!

Сен кетсанг гар ой на қилғай, кул бўлур ғамдан тайин,

Ойни ҳам харобу забун этгали майл этибсан, этма!

Лабларда нам қолгайми-ки, сен қуриб битсанг агар, 

Чашми гирён айламоққа қасд этибсан, этма!

Ошиқларга тоқатинг йўқ, сабру мажолинг етмаса, 

Ишққа нечун бунча ҳайрат сарф этибсан, этма!

Эй, жаннату жаҳаннамни илкида тутган ихтиёр,

Жаннатни дўзах этгали жаҳд этибсан, этма!

Шакар ичра заҳар бўлса, бизга этмас асар ҳаргиз

Ул заҳарни шаккар ила жуфт этибсан, этма!

Масти дил этма мани, ҳузурим қолмагай зарра,

Ҳузуримни бузиб, вайрону маҳв этарсан, этма!

Гуноҳга ботмиш кўзларим ҳуснинга толибу шайдо,

Ишққа талабгорга нечун, озор этарсан, этма!

Исён эт, эй дил, сўз айтар замон эмас ҳаргиз,

Ишққа сурур мақбул эмас, машқ этарсан, этма!

13.12.2025 

Турк тилидан Маъруфжон Йўлдошев таржимаси

 

SAMOLARGA OMONAT JONLAR

 

O‘nqo‘rg‘on. Toshkentdan olti chaqirim naridagi mo‘jaz qishloq. Aytishlaricha, shahar atrofidagi o‘nta qo‘rg‘ondan biri. Menimcha, bu nomdagi “o‘n” unsuri aniq sonni emas, “old, oldin, dastlabki” ma’nosidagi qadimiy “o‘n” so‘zini anglatsa kerak. Asl mavzuga kelsak. Shu qishloqning eng baland tepaligida bir choyxona bor. Nomi choyxona ammo taomlarining turiga qarab, dunyo tamaddixonasimi, deysiz. Shahar shovqinidan bezganlar hafta yakunida shu choyxonaga kelishadi. Abdishukur oshpaz tayyorlagan taomlarning ta’rifi butun Toshkentga yoyilganidanmi, katta-katta lavozimdagi odamlar ham shu yerga kelib turishadi. Odatdagidek, shanba. Choyxona gavjum. Qaysi bir xonaga bosh suqsangiz hammasida bitta masala: Gurjiston hududida halokatga uchragan turk harbiy yuk samolyoti.

Odatda, har bir davraning o‘rtaga mavzu tashlagich kayvonisi bo‘ladi. Men mehmon bo‘lgan davraning kayvonisi Murod rais mavzuni “Eshitgandirsizlar, turklarning samolyoti qulabdi” deya boshlab berdi. Endigina yig‘ilganlar salom-alikni ham yig‘ishtirib, o‘rtaga tashlangan mavzudagi xabardorliklarini peshlashga tushib ketishdi.

“Ee, haa, aytmang, juda yomon ish bo‘pti. Bittayam tirik qolmagan deyishyaptimi?” -dedi, hali to‘g‘ri-durust o‘rnashib ulgurmagan Hayitboy muallim. 

“Iee, qiziq gap bo‘ldiyu, muallim, Osmonu palakdan samolyot toqqa gumburlab tushadiyu ichida odam bolasi omon qoladimi? Sal, mundog‘ o‘ylang, muallimsiz, axir” -dedi zarda bilan O‘tkir tajang.

“Yuk samolyoti deyishdi, shukr deyishga arziydagan joyi shunda. Yaxshiyam pasajir samolyoti emas ekan” -deya gapini qisqa qildi, To‘rabek soatsoz.

Murod rais gapga aralashdi: “Yigirmata askar ekan. Yigirmatta jon. Hali hayotning achchiq-chuchugini totib ulgurmagan azamat yigitlar... Men juda yomon bo‘pketyapman. Ko‘zimni oldiga o‘g‘lim tengi yigitlar keldi. Men bir amal qilib, xizmatga jo‘natmagandim o‘g‘limni, bolam qiynalib qoladi, deb. Hali-hali o‘zimdan xafa bo‘laman, koshki vaqtni ortga qaytarib bo‘lsa... O‘sha askar bolalarning otalari ne ko‘yga tushgan bo‘lsa! Qay biri endi uylangan, qay birilari hali go‘shanga ko‘rmagan pokpokiza yigitlar-da. Bir-ikkitasi oilali ekan, ularning ortida endi ko‘zini osmondan uzmaydigan bir etak bola qoldi-da...” Murod rais o‘pkasi to‘lib qisqa-qisqa nafas oldi. Bo‘g‘ziga nimadir tiqilgandek, ovozi o‘zgardi. Ko‘ngli bo‘shab yig‘lamoqdan beri bo‘ldi. Masalani boshqalar ilib ketdi. Murod rais esa dasturxon chetida osilib turgan ipni barmoqlari bilan yumaloqlab, besh yil oldin Bo‘rijar kanaliga cho‘milgani tushib, cho‘kib ketgan o‘g‘li - Jontemirni esladi. Uni armiyaga jo‘natmagandi. Lavozimidan foydalanib, qandaydir hujjatlar bilan harbiy xizmatdan olib qolgandi. O‘g‘li, “harbiy xizmatga boraman, uchuvchi-desant bo‘laman” deb yolvorgandi. Barvasta, ko‘rkam va o‘ktam yigit edi, Jontemir. Ammo rais uni “o‘qiysan, olim bo‘lasan” deb xizmatga jo‘natmadi. O‘sha yili yozning olovli kunlarida o‘rtoqlari bilan Bo‘rijarga cho‘milishga borib, qaytmadi. Baland ko‘prikdan suvga sakrab xushini yo‘qotgan do‘stini qutqarib, o‘zi suvga g‘arq bo‘lgan edi. O‘shandan beri Murod mahalla raisligidan iste’foga chiqib, uyiga berkindi. Ko‘chaga shanba kunlari demasa, kamdan-kam chiqadi. Chiqsa ham Bo‘rijar yoqasiga borib, suvga tikilib o‘tiradi. Besh yildan beri shu ahol. Ko‘zi suvlarda qolgan. Bugun xotini “yaxshiyam shanba bor ekan, ko‘chaga chiqib, elga qo‘shilasiz, biqinib o‘tiravermay” deya noligan edi.

Hayitboy muallim choy uzatmasa, xayollar olamidan bu davraga qaytishi dushvor edi. Murod rais o‘ziga kelganida o‘rtaga tashlangan mavzu qiyomiga yetay deb qolgan edi.

“O‘g‘limning aytishicha, samolyot o‘zi eski ekan, oltmish yil burun ishlab chiqilgan ekan. Odam oltmish yilda bir hol bo‘ladiyu, u o‘z nomi bilan texnika bo‘lsa. Shuni nahot tushunmagan bo‘lsa tepadagilar, deyman-da” deya gapni qiziqtdi har gapini “o‘g‘limning aytishicha” deb boshlaydigan, harbiy qismda ishlaydigan o‘g‘li bilan doim g‘ururlanib yuradigan Akmal qassob.

To‘rabek soatsoz yana qisqagina luqma tashladi: “Bu shunchaki texnik nosozlik emas. Nima emish, samolyotning quyrug‘i havo bosimiga chidolmay qo‘pibdi. Samolyot yukni ko‘pidan ikkiga bo‘linib ketdi dedi ruslar. Bo‘magan gap. Bu aniq, dushmanni ishi. Mana qarab turinglar, hademay aniqlashadi. Turk istihboroti kuchli, kim qilgan bo‘lsa ham topadi. Agar gapim chin chiqmasa, shu tilimni kesib itlarga tashlayman.”

O‘tkir tajangga gap topildi: “Obbo, har qasamingda kesilaverib tilingdan asar qolmaganku, birodar, endi kesishga boshqa narsa top,” dedi beo‘xshov kulib.

To‘rabek soatsoz “Bo‘ldi, gap yo‘q, sen tutasan men kesaman, qarab turgin hali bu ishning ichidan kimlar chiqadi!” deya qo‘lidagi kosalarni stolga qo‘ydi.

Gapga aralashmay o‘tirgan Bobur qo‘lidagi telefonni xontaxtaga qo‘yib, bir ux tortib, dedi: “Bir gap aytaymi, men harbiyman, kerak bo‘lganda jon fido qilishni bo‘ynimizga olganmiz. Ammo hech qachon jangda shahid bo‘lay deb niyat qilmaymiz. Armiyaga ketayotgan turklarni ko‘raman, kulib turib “shahodat sharbatini ichish nasib qilsin” deya duo qilishadi. Onasiga, otasiga “Ota, men nasib qilsa shahid bo‘laman, ortimdan yig‘lamanglar, shahidlik buyuk martaba. Payg‘ambarimizga qo‘shni bo‘lgim kelyapti” deganini eshitib jinni bo‘lay dedim. Ota-onasiga qanday aytishi mumkin bu so‘zlarni. O‘ylab ko‘ringlar-a. Ota-onasi nima dedi bilasizlarmi, “xayrlisi, o‘g‘lim” dedi sokin turib. Agar men onamga shunday desam, supurgisi bilan quvib soladi” dedi, miyig‘ida kulib.

Hayitboy muallim ham bosh irg‘ab tasdiqladi: “Ha, ulardagi vatanparvarlik juda boshqacha. Hamma uyda bayroq, qishloqdayam, shahardayam balkonlarigacha bayroq osib qo‘yishadi. Bayramlarda ham motam kunlarida ham ko‘cha-ko‘yga bayroq osishadi. Askarlarni tobutiga ham bayroq yopishadi. “Onasiz yashash mumkin, vatansiz yashab bo‘lmaydi” yoki “Vatan omon bo‘lsin” degan hayqiriqlarini eshtsang eting jimirlab ketadi. Bizni qishloqda bayroq osilgan joyni ko‘rsang mahalla idorasi bo‘lsa kerak, deb o‘ylaysan.”

“Sen ham osib qo‘yaver, kim to‘siq bo‘lyapti, Uying muyulishda. Manzilni aytishgayam oson bo‘ladi. Bayroqli uydan o‘ngga, bayroqli uydan chapga, a, to‘g‘rimi” dedi bemaza kulib, O‘tkir tajang.

Bobur ovozini biroz balandlatib, “O‘tkir, shu tajangliging qolmadi-da. Kuladigan mavzumi shu? Bayroq haqida gapiryapti, muallim. Vatan haqida, vatanarvarlik haqida gapiryapti, sen bo‘lsang...” dedi xayflangan ko‘yi.

Muallim bundan ruhlanib tomog‘ini qirdi va gapini davom ettirdi: “Hozir ko‘rdim, telefonda. Mana eshitinglar, gapim isboti bilan” deya bir xabarni o‘qib tarjima qilib berdi: “Xabarda o‘sha samolyotda halok bo‘lgan bir yigitning otasi nima debdi: “Önce vatan sağ olsun. O benim için çok büyük mertebe. Mekânı cennet olsun. Oğlum dört dörtlük bir insandı. En büyük tesellim, şehit babası olmam” Buni aytish uchun, aytaolish uchun odamning yuragi qanday bo‘lishi kerak, o‘ylayapsizlarmi? 15-iyul voqealarida xalqni ko‘rdingiz, ko‘kragini avtomatga tutib beryapti, tank ostiga o‘zini tashlayapti. “Menga nima” demayapti, “mendan boshqa yo‘qmi vatanni qutqaradigan” demayapti.  Mana vatanparvarlik qanday!”

Murod rais gapga aralashdi: “Deydi-da, u yurt tuprog‘ining qay biri zarrasiga xudoyim taolo zabon bitsa, hammasi “avval Vatan, keyin jon” deydi. Menga o‘xshab “armiyada nima bor, uni o‘rniga o‘qi” demaydi. “Avval vataning oldidagi qarzingni uzasan, keyin boshqa ishning boshini tutasan” deydi. Mana gap qayerda. Ammo o‘sha yosh yigitlar o‘lgani yomon bo‘ldi-da... Shunday qudratli davlatning armiyasi eski samolyotga qarab qolganmidi, deymanda, Boburbek.”

O‘tkir tajang, oraga tushgan jimlikni buzib, “qani osh keldi, bo‘ldi bu mavzuni yopaylik, osh sovumasin,” dedi.

Bobur qoshig‘ini dasturxon chetiga artib, dedi: “Qani oshdan oldin duo qilaylik, har narsaning navbati bor, bahordan keyin yoz kelsin, kuz kelsin keyin qish kelsin. Bahorda ochilgan gullarni ushuq urmasin. Hech kim bolam deb yig‘lamasin, kuymasin. Turkning yigirma bahodiri osmonga omonat bo‘lsin. Tangri taolo rahmatiga g‘arq bo‘lib, payg‘ambarimizga yon qo‘shni-yu jon qo‘shni bo‘lsin. Vatan omon bo‘lsin. Omin!”

O‘sha kuni har doimgidek taomlar yeyildi, duolar o‘qildi, u yoq-bu yoqdan gaplashildi. Ammo hammalari uylariga qaytayotgan payt boshlari egik edi. Balki ular samolarga omonat yigirma jon haqida o‘ylayotgan edilar.

AYB Türkiye Çevrim İçi Hikâye Atölyesi, 16. 11. 2025

QOCHISH...

Poyezd kelib to‘xtashi bilan yo‘lovchi va kuzatuvchilardan iborat olamon guras-guras vagonlar sari oshiqdi. Men ham shu poyezdga chiqishim kerak. Vagon oldinroqda edi. Qo‘limda jomadon bilan ilk vagon tomon ildam ketib boryapman. Oyoqlarim tezlashgani sayin ichimdan to‘xtagim kelardi. Ketmayman, shu yerda qolaman, degan o‘yga asosli javob topish uchun chiranaman. Endi kech edi, ketishim kerak! Vagonga chiqamanu ketaman! Bu yerlardan tamoman ketaman! Ortga yo‘l yo‘q. Qarorim qat’iy. Shivirlayman, mushtimni siqaman, biroq bu gaplarga o‘zimni ishontirolmayman...

Vagonga chiqib, ajratilgan bo‘lmaga joylashdim. Jomadonni stol ostiga qo‘yib, vagon darchasidan tashqariga qaradim. Pardalar halaqit bera boshladi. Ularni chetga surib, tashqarini kuzataman. Yoshgina juvon qo‘lida bolasini    ko‘targancha, men turgan darchaga yaqinlashdi. Ko‘zlarini katta-katta ochib ichkaridan kimnidir qidirdi. Keyingi kupe tomon yo‘naldi. Shu payt bo‘lmaga kirib kelgan yigit ularga qarab “Shu yerdaman” -deya saslandi: Shu yerdaman! Nargiz, hoy Nargiz, men shu yerdaman!

Nargiz ortiga qaytib, bolasini iyagidan ko‘tarib darchani ko‘rsatib takrorlardi: “Ana, ana, qaragin, dada degin, dada desang-chi! Dada degin...”

Yigit ham “Qizim, Omadxon, mana buyoqdaman, asal qizim, yig‘lama, men kelaman, yig‘lamagin” -derdi, ko‘zlaridan oqqan yoshni artib.

Poyezd harakatlandi. Juvon poyezd bilan birga, ko‘zini yigitdan uzmay yura boshladi. Yugurishga chog‘landiyu, to‘xtadi. Qo‘lidagi bolasini bag‘riga bosdi.

Darchadan boshimni chiqarib orqa vagonlarga qaradim. O‘rta yoshli bir kishi yugurib kelib, tamburdan qo‘l cho‘zib turgan bir yigitga nimalardir solingan xaltani tutqazdi. O‘g‘lini kuzatgani kelganu nimadir esidan chiqqan bo‘lsa shuni bergan bo‘lsa kerak, deb o‘yladim.    

Poyezd perondan chiqdi. Kuzatuvchilar ko‘zdan g‘oyib bo‘ldi. 

Kupeda to‘rt kishi edik. Ilk kirgan yigitning ismi Shohzamin ekan. “Negadir faqirlarning ismi shoh so‘zi bilan boshlanadi” degan gap xayolimni band qildi. Tug‘ilganida ota-onasi bu ismni topguncha ozmuncha izlanishmagandir. Tug‘ilmasidanoq, nima ism qo‘yish ustida bosh qotirishgan, turli ismlarni ayta-ayta, oxiri shu ismga to‘xtashgan va orzularga berilgan bo‘lsa kerak. Otasi bu ismni ichida takrorlab, niyatlarini pichirlab huzur qilgan bo‘lsa kerak: “Shohzamin! O‘g‘lim, merosxo‘rim! U hali katta yigit bo‘ladi. Shu zaminning shohi bo‘ladi. Podshohlardek shu yurt, shu zaminda yashaydi. Hech kimga qaram bo‘lmaydi, boy bo‘ladi, badavlat bo‘ladi!” Ehtimol, otasi jigarbandining shoh bo‘lmasligini, boy-badavlat yashamasligini ham tahmin qilgandir, biroq faqir kishining nimasi bor, yaxshi niyati, baland orzulari bo‘ladi! Shuni ham ko‘p ko‘rish kerak emas-da. Onasining orzulari otasinikidan ham baland. Ulg‘ayib malikalardek kelin olib kelishini kutib qancha tunni tongga ulagan bo‘lsa... Shohzamin o‘sib ulg‘aydi, otasidan hunar o‘rgandi. O‘zlaridek o‘rtahol oilaning qizi - Nargizga uylandi. Ular qiz farzandli bo‘lishdi. Shohzamin ismini qo‘yib, bundan doim faxrlanib yuradigan ota-ona nevaralariga ham eng zo‘r ismni tanlab qo‘yishgan edi. Ismini Omadxon qo‘yishdi. Toleyi porloq bo‘lsin, omadi kulib boqsin, deya  shu ismni qo‘yishdi.

Shohzamin endigina 22 yoshni qoralagan, hunari bilan oila tebratolmay Rossiyaga ishlashga ketayotgan ekan. Vagon darchasidan tashqariga boqib, nimalarni xayol qilayotgan bo‘lsa... Ehtimol, Rossiyaga borib, ishga tushsa, tez orada badavlat bo‘lib qaytish haqida o‘ylayotgandir, balki uylanganidan beri to‘g‘ri-durust birga vaqt o‘tkazolmagan, o‘zidan 2 yosh kichik ayoli haqida o‘ylayotgandir... Uni kuzatishga kelgan ayolining ko‘ziga qarashga iymanib, qiziga saslanishining zaminida nimalar yashiringan bo‘lsa... Axir ayolining ko‘zlarida allanechuk hadik, alam, bezovtalik bor edi-ku! Ko‘zlari sassiz ingrayotgan, bor ovozi bilan hayqirayotgan edi-ku!  Shohzaminda bu nigohlardagi isyonni bostiradigan, nadomat olovini so‘ndiradigan qudrat bormidi?! Omadxonning  omadi qachon kelishi haqida o‘ylashga yuragi betlamasa ham kerak...

Kupedagi ikkinchi yigitning ismi Jasur bo‘lib, u uch yildan beri Rossiyada ustachilik qilar ekan. Jasur sergapgina yigit chiqdi. Bir pasda butun hayotini doston qilib tashladi. Aytishicha, Rossiya orzular ushaladigan diyor, naqd jannatning o‘zginasi. U yerda hech kimning hech kim bilan ishi bo‘lmaydi. Ishlasang, mo‘may pul topasan. Omading kelsa, bir yilda topgan pulingga qishlog‘ingda bitta dang‘illama uy qurasan. O‘zi ishlayotgan oilada kasal bir ayol bor ekan. Unga qarash uchun xotinini olib ketishga kelgan ekan. Birgalashib ishlab, tez orada boyib ketishi, 3-4 yil ishlab, yurtga qaytgach mashina olishi, hashamdor uylar qurib, to‘ylar qilishi haqida berilib so‘zlay ketdi. Shohzamin ham uning so‘zlariga mahliyo bo‘lib tingladi. Jasurning ayoli, xonzodalarga yarashig‘liq ismli Nodirabegim  ko‘zini yerdan uzmay, chuqur o‘yga tolib o‘tiribdi.

Poyezd shahdu shiddat bilan shimol tomon ketib boryapti. Shohzaminlar, Jasurlar, Nodirabegimlarning orzularini olib sovuq yurtlarga shoshilyapti. Qancha Nargizlarning ko‘zlarida isyon olovini yoqib, qancha Omadxonlarning ko‘zini javdiratib, ne-ne otalarni sassiz yig‘latib, onalarni sog‘inch otashida yoqib ketib boryapti. Poyezd ilgarilagani sayin kupeni og‘ir sukunat  qopladi. Shunchalik og‘ir edi-ki, biroz avval tilga ko‘chgan orzulardan porlagan nigohlardan asar qolmadi. Shunchalik og‘ir edi-ki, poyezd ham bu yukni tashishdan charchab, halloslay boshladi. Shunchalik og‘ir edi-ki, quyosh ham botish oldidan qip-qizarib ketdi. Olam qop-qorong‘i tusga kirdi.

O‘zim bilan o‘zim ayovsiz kurashayotgan bir paytda qulog‘im ostida onamning yolvorishlari jaranglagandek bo‘ldi. Ko‘z o‘ngimda otamning vajohati gavdalandi.

Hammasi otamning mast holda kelib, onamni do‘pposlaganidan boshlandi. Musichadek mushtipar ayolni nega uradi? Hayotda bir boltaga sop bo‘lolmagan bo‘lsa, umri notavonlik bilan xoru zorlikda o‘tgan bo‘lsa, bunga kim aybdor? “Nima qilyapsiz”, -deb qo‘lini ushlab, orqaga itarib yuborgandim, otam gandiraklab ostonaga yiqildi. Boshi eshik qiriga tegib yorildi shekilli, qon oqa boshladi. Onam sapchib turib, qulog‘im tagiga shapaloq tortib yubordi. Qulog‘im shang‘illab, garang bo‘lib qoldim. Shuncha kuchi bormidi onamning?! Bu kuchi bilan ramaqijon erini ursa, shu kungacha allaqachon odam bo‘lardiku!

“Nega urasiz meni, qachongacha chidaysiz bu alkashning urishlariga?!” deganimni bilaman, ikkinchi tarsaki kelib tushdi.

“Otang haqida bunday deyishga qanday hadding sig‘di, bolam. U seni o‘z bolasidek katta qildi. Och qolmading, ko‘chada qolmading, ko‘rnamak bo‘lma! Rahmat o‘rniga shu bo‘ldimi javobing?!”

Eshik ortidagi obrezga boshini osiltirib ingab yotgan mast ota xirildoq ovozi bilan baqirdi: “Yo‘qolsin bu yetiming, shumqadam, nonko‘r, haromi!... Rozi emasman! Rozi emasman, bilib qo‘y!”

Onam quloqlarini ikki kafti bilan berkitib uvvos soldi. Xudoga nola qilib yig‘lay boshladi. Uning nolasida shirk to‘la isyon bor edi. “Menga shunday taqdirni ravo ko‘rganing uchun ming la’nat” deya qo‘llarini ko‘kka ko‘tarib o‘zidan kechgan holda faryod qila boshladi.

Men ham o‘rnimdan azot turib ko‘chaga chiqdim. Qayoqqa ketayotganimni bilmayman, ammo bu yerlardan ketishim kerak, boshim oqqan tomonga ketishim kerak. Bu yerda bir daqiqa ham qola olmayman endi. Yelkamning chuquri ko‘rsin bu yerlarni. Yaxshilikni tushunmadi. Ketaman, ketaman, qaytib o‘liginiyam, tiriginiyam ko‘rmayman...

Shu ko‘yi sinfdoshim Anvarning sartaroshxonasida bir necha kun yotib yurdim. Undan qarz olib, Rossiyaga ketishga qaror qildim. Rossiyaga yetib olsam, o‘rmonda yashayman, o‘rmonda ish ko‘p bo‘ladi, deyishadi. O‘rmonchilar bilan odamlardan holi, tinchgina yashayman...

Poyezdning ovozi ham eshitilmay qoldi. Yuryaptimi, to‘xtadimi, bilolmay qoldim. Men esa uyqusida jannatlarda kezib yurgan uch musofirga qarab, boradigan joyimdan ko‘ra ortimda qolgan buyuk sassizlik haqida o‘ylay boshladim. Qarorim qat’iymidi, tanlagan yo‘lim to‘g‘rimidi, Men kimdan qochyapmanu, qayon ketyapman?    07.11.2025