ELBRUS SHE’RIYATI

ELBRUS SHE’RIYATI: AYSHAT KUSHETEROVA VA QORACHOY TILINING JOZIBASI

Kavkaz tizmalarining eng yuksak nuqtasi Elbrus tog‘lari bag‘rida yashovchi, tili va madaniyati bizga qondosh bo‘lgan o‘g‘uz-qipchoq urug‘iga mansub bir xalq bor. Bu Qorachoy-bolqorlardir. Ularning adabiyoti xuddi tog‘ sharsharalaridek shiddatli, tog‘ havosidek toza va sokin. Bugun sizlarni ana shu she’riyatning eng nafis vakilalaridan biri Ayshat Kuщeterova ijodi va uning ona tiliga bag‘ishlangan qutlug‘ nidosi bilan tanishtirmoqchimiz.

Ayshat Kusheterova zamonaviy qorachoy adabiyotining ko‘zga ko‘ringan, yorqin vakilalaridan biri. Uning eng katta ijodiy yutug‘i asarlarini ikki tilda qorachoy va rus tillarida birdek muvaffaqiyatli yozishidadir. Bu xususiyat shoiraga nafaqat o‘z millati, balki butun rusiyzabon kitobxonlar orasida qorachoy madaniyati, tarixi va falsafasini targ‘ib qilish imkonini beradi. Kusheterova she’riyatining o‘zak mavzusi ona tiliga muhabbat, tog‘liklarning asriy urf-odatlari va Vatan sog‘inchidir. Globallashuv davrida u o‘z xalqining asl qadriyatlarini, «o‘choq tafti»ni saqlab qolishga intiladigan ma’naviy tarbiyachi sifatida namoyon bo‘ladi. Uning asarlarida Kavkaz tog‘lari, afsonaviy Elbrus (Mingi tau) cho‘qqilari, tog‘ daryolari va tabiat manzaralari insonning ichki kechinmalari bilan parallel ravishda, teran lirizm bilan tasvirlanadi. Shoiraning she’rlari sodda, xalqchil ohangga ega bo‘lib, bevosita qorachoy xalq og‘zaki ijodi an’analaridan oziqlanadi. Shu bilan birga, ularda zamonaviy insonning ruhiy ziddiyatlari va falsafiy qarashlari ham aks etadi.

Aytish mumkinki, shoira she’riyatining bosh xususiyati undagi tog‘liklarga xos mag‘rurlik, odat-nomusga sodiqlik va eng asosiysi, o‘z milliy o‘zligini unutib yubormaslikka bo‘lgan ichki bir intilishdir.

Quyida Ayshat Kusheterovaning bir necha she’rini o‘zbek tilida taqdim qilamiz:

 

ONA TILIM

Ona tilim - beshikdanoq tuyganim,

Qutlug‘ tuhfam, sehrligim suyganim.

Millat ongi, o‘choqdagi yolqinim,

Kuch-qudrtim, mardona ochiq so‘zim.

 

Onam aytgan go‘zal allasan,

Otamning haq, dadil so‘zisan.

Odob-nomus, odat-o‘gitsan,

Tog‘dan esgan salqin shabboda.

 

Yo‘q bo‘lmaysan ganjim xazinam,

Bilim bergan tillo tilimsan.

Qalbim qo‘ri, shonli qo‘rg‘onim,

Baxt qal’asi, Ona tilimsan!

 

ONA YURTIM,  OLTIN BESHIGIM

Tug‘ilgan yurtimsan, oltin beshigim,

Umrlik ondimsan, yorug‘ taqdirim.

Bu keng dunyo ichra senga teng kelar

Biror makon yo‘qdir, bo‘lmog‘i dushvor.

Garchi xayollarga teran cho‘msam-da,

Sensan anglaganim qadrdon yurtim.

 

Musaffo havoyu, zilol suvingni,

Yiroq ketsam sog‘inaman, shoshaman.

Baxtimga qo‘rg‘onsan, huzurim senda,

Qorachoyim, seni doim alqab yasharman.

 

OTAM SO‘ZI

O‘tgan zamon qaytib kelmas,

Eshitgan so‘z esdan chiqmas.

Otam menga berardi pand:

Haq ishing hech yerda qolmas.

To‘g‘rilik-chun yasha, kurash,

Erking berma, o‘ylab so‘yla.

Xalq boshiga kelganda g‘am,

Jim turmagin uzoqda ham.

Tilim, ruhim deb asrasang,

Odat, nomusni qo‘ymasang,

Borar yo‘ling ochiq bo‘lar,

Yaxshi umidlaring unar.

Qarilarning qadrin bilgan,

Aytilganga quloq solgan,

Yashab turib, chekmas alam,

Qoqilsa ham, bo‘lmas xafa.

 

Qorachoy tilidan M.Yo‘ldoshev tarjimasi

Shimoldagi qardoshlarimiz she’riyatidan

#Shimoldagi qardoshlarimiz she’riyatidan

Semyon Danilov

Sibirning cheksiz taygalari, qahraton ayozi va sirli shamanlik e’tiqodlari haqida eshitganmisiz? Bu qattiq iqlim sharoitida yashovchi yoqut (ular o‘zlarini saxa deyishadi) xalqining she’riyati ham xuddi ularning tabiati kabi kontrastlarga boy: u sovuq bo‘ronlar kabi shiddatli, ammo o‘choqdagi gulxan kabi taftli va samimiydir.

Yoqut she’riyatining o‘ziga xosligi shundaki, unda inson va tabiat hammavaqt uzviy bog‘liq holda tasvirlanadi. Barcha shoirlarning ijodiga nazar solsangiz, deyarli barchasida shimol bug‘ulari, muqaddas oq turnalar, muzlagan daryolar va inson matonati bosh mavzu hisoblanganligiga guvoh bo‘lasiz.

Yoqut adabiyotini dunyo miqyosiga olib chiqqan, yoqut xalqi va tilining ramzga aylangan ijodkor Semyon Danilov (1917–1978) hisoblanadi. U o‘z she’rlarida yoqut xalqining qadimiy mifologik tafakkurini zamonaviy she’riyat talablari bilan uyg‘unlashtira olgan. Semyon Danilov ijodi orqali dunyo kitobxonlari yoqut-saxa tilining jozibasini, shimolliklarning qalb olovi qahraton qishdan kuchliroq ekanini angladilar.

Quyida shoirning uch she’rini e’tiboringizga havola etamiz:

 

MENING TILIM

Saxa tilim mening

olmosim  yoqut tilim,

unda shamol shiddati

O‘rmonlar shovuri bor

 

Donishmand oq turna u

o‘ta tejamkor so‘zga.

Tarang tortilgan o‘q u

To‘g‘ri borar nishonga!

 

Unda bo‘ron gurlashi,

Kechmish janglar sadosi.

Tayga gulxani aro

Ajdodlar shivirlashi.

 

Ona tilim - qanotim,

Quyoshimsan, oyimsan:

Ayozlarda mo‘ynaday

Bag‘rimni isitgaysan!

 

AYOZ VA OLOV

Ayoz hukmron bo‘lgan

Bizning shimol ellarda,

Olov xuddi Tangriday

E’zozdadir dillarda.

 

Muzlay boshlasa yurak,

Qo‘shiq boshla, chekma g‘am.

Qalbning otashi kuchli

Qahraton qahridan ham!

 

YOQUT RAQSI

Kapalakdek qanot qoqib,

Bepoyon osmon bag‘rida.

Yulduz misoli porladi,

Hur fikrning uchqunlari,

Suluv qizlar raqs ayladi,

Dunyoni maftun ayladi.

 

Ohista qadamlar tashlar,

Raqsi ila gilam to‘qib.

Nafis qo‘llarin silkitib,

Baxt qo‘shig‘ini kuylashar...

Va nogoh, bir nasim esib

Ona yurtni yodga solar.

 

Sokin Lena mavji kabi,

Tundra oqqushlari kabi,

Noziknihol qayin kabi,

Yo bahorgi chechak kabi,

Buncha nozik, buncha go‘zal,

Buncha mayin jilvalanar.

 

Go‘yo ular tirik tarix

Ko‘hna bitik, doston bari.

Oshiqlarning dil izhori,

Yurak o‘ti, tuyg‘ulari.

Mening nafis yoqut raqsim —

Ona yurtning g‘urur, ori!

 

(Marufjon Yo‘ldoshev tarjimasi)

 

ОМОН БЎЛСАК КЎРАВЕРАМИЗ...

Элмурод ишга эртароқ бориш ниятида эди. Бугун университет кенгаши. У йиллаб ишлаган дарслик кенгаш муҳокамасидан ўтади.  Бу китобга у кўп меҳр қўйди. Дунёнинг етакчи университетларида ўқитиладиган фан дастурларидан андоза олиб ёзди. Бугун муҳокамадан ўтса, эртагаёқ вазирликка юборилади. Гувоҳнома келгач, энг яхши нашриётда чоп қилдириш учун ҳаракатга тушади. Текис тошйўлакда шундай хаёллар оғушида борар экан, тўсатдан қаёқдандир кўзни қамаштиргудек гўзал бир капалак заррин қанотларини қоқиб унга яқинлашди. “Олоҳнинг қудратини қара-я” деди Элмурод ҳайратини яширолмай. У ҳавода сирли ва енгил учиб борар, оҳанрабодек ўзига тортиб, нигоҳларни замин устидан юлқиб олган эди. Ҳарир қанотлардаги ранглар сеҳрига асир бўлиб, унга тикилганча бир қадам босди...

Бир он... атиги бир он ичида оёғи йўқдек ҳавода муаллақ қолди. Ҳеч қандай тўсиқ, ҳеч қандай туртки бўлмади. Аммо бир он... (балки он сўзи бу қисқа вақт бирлигини ифодалаш учун кўплик қилар) Ўша бир он ичида дунёнинг тортишиш кучи тамоман йўқолгандай, вужуди онг амридан озод бўлгандек ҳавода муаллақ қолди. Юрак кўкрак қафасига сиғмай, бўғзига тиқилди.

Вақт тўхтаб қолгандек эди.  Мувозанати йўқолди. Ёнбоши билан ерга йиқилди. Ҳали ерга етиб бормасидан бутун умри худди тезлаштирилган фильм тасмасидек кўз олдидан ўтиб улгурди. Ярим асарлик умрини бир баҳяга сиғдириб, уни таҳлил қилишга ҳам улгурди. Қаердадир “инсон зоти ўлим билан юзма-юз келгандагина ўз ўлчовларининг нақадар сохта эканини англар экан”, деган гапни ўқиган эди. Аммо мулоҳаза юритиб кўрмаган экан.  У ўзини нималаргадир улгурган, қандайдир чўққиларни забт этган деб ҳисобларди. Қоядек мустаҳкам санарди ўзини. Йўқ, ҳозир миясида порлаган чақинлар умуман бошқа манзарани кўрсатди.

Унинг кўзига ютуқлари эмас, кўпроқ чала қолган ишлари кўринди. Нур тезлигида ўтиб бораётган тасмада улгурмаган ишлари, стол устида чанг босиб ётган, дунёни ўзгартириши керак бўлган-у, аммо ярим қолган китоблари кўринди. Кўнгил ойнасида бир пайтлар “эртага, албатта, кўришамиз” деб, йиллар давомида етиб боролмаган одамларининг кутиб чарчаган нигоҳлари намоён бўлди.

Энг даҳшатлиси, мағрурлик орқали бой берилган фурсатлар эди. Вақтида айтилиши керак бўлган, аммо тил учига чиқмай, ичида чириб кетган, сўролмай қолган узрлари худди оғир тошдек кўксини эзди. Кимгадир моддий, кимгадир маънавий, кимгадир меҳрдан бўлган, эгаларига етиб бормаган қарздорлик туйғуси жон аччиғида бўғзини куйдирди. Муаллақлик сонияси инсоннинг ўз нафси ва умри устидан ўқиган энг шафқатсиз ҳукмига айланди.

Ерга йиқилиб улгурмасидан руҳи аллақачон ҳаётининг чала қолган иморатлари ичида кезиб чиқди.

Йиқилган куйи қанча ётди эслолмайди. Кўзини очганида, ҳалиги кўзни қамаштирган капалак ҳамон шу ерда, унинг юзига жуда яқин масофада, ҳавода бир зум қанот қоқиб тургандек бўлди-ю, ғойиб бўлди. Элмурод “капалак қанот сасларини туйдим-ку, демак ҳаёт давом этмоқда”, дея таскин берди ўзига.

У атрофидаги хавотирли чеҳраларни кўриб, гўё қаттиқ уйқудан уйғонгандай кўзларини очди. Тепасида бир-икки ёш-яланг, улардан нарироқда икки қария ёрдам беришга шошилар, кимдир тепасида куймаланар эди. Кўнглидан кечган даҳшатли ўйлардан сўнг, бу манзара унга жуда қадрдон туюлди.

Элмурод худди ҳеч нима бўлмагандек, атрофдагиларнинг “Турманг, бироз ўзингизга келинг!” дейишларига қарамай, силтаниб ўрнидан турди. Дунё яна ўз ўқига тушган, тортишиш кучи ўз ҳукмини ўрнатган эди. Гандираклаб туриб, усти-бошини қоқди. Бир-икки қулоч нарига учиб кетган, ичида чала қолган ёзувлари ва ҳужжатлари бўлган чарм сумкасини олди-да устидаги чангини аста арта бошлади.

Кафтлари қон, шими йиртилган, қўли ва жағи шилинган эди. Шилинган жойлар оғриғи секин-аста бутун баданига тарқала бошлади. Нафаси бўғзига тиқилиб, атрофга аланглади. Меҳрибон қариялар ва ёрдамга шошган ёшлар ҳали ҳам ундан кўз узмай туришарди. У эса нафасини ютиб, ҳамон ҳавода тўхтаб қолган ўша сонияда нима бўлганини, жимитдек лаҳзада руҳи қайси дунёларни кўриб қайтганини англашга уринарди.

Ҳеч нарса бўлмагандай йўлида давом этаркан, ички бир ҳис уни ортга қарашга мажбур қилди. Нафаси ичига тушиб кетди. Бир он аввал атрофида парвона бўлиб, ёрдамга куймаланиб ётган қария ва ёшлардан асар ҳам йўқ эди! Улар худди буғланиб, ҳавога қоришиб кетгандек, хатто излари ҳам қолмаганди. Ортида фақат катта бир бўшлиқ, одамнинг ваҳмини келтирадиган вазнсиз бир жимжитлик ҳукмрон эди.

Қадамлари секинлашди, тўхтади. Юрагининг уриши қулоғи тагида гурс-гурс акс садо бера бошлади. Жағидан сиза бошлаган қон чарм сумкасининг устига томди. У титраб турган кафтига, йиртилган шимига қараб нима қиларини билмай туриб қолди. Бу муаллақликнинг, бу асрорангиз йиқилишнинг ҳикматини излай бошлади. Яқинларининг “нима бўлди?” деган ташвишли сўроғини, “назар теккан, ўқитвориш керак, одамлар ёмон бўп кетган” деган насиҳатини ва яна “теп-текис йўлдаям йиқиладими, одам?” дегандек муносабатини олдиндан кўргандек бўлди.

Нигоҳларини юқорига, муаззам сукут манбаи кенг осмонга қаратди. Кўнглидан отилиб чиқаётган нидо тилига кўчди:

“Эй Оллоҳим... бу бир сабоқмиди? Оёғим остидаги шу теп-текис йўлнинг ҳам аслида омонат эканини эслатишмиди бу? Ҳикмати не эди бу йиқилишнинг? Капалакнинг бир қанот қоқишидан кўра ҳам омонат умрингга шунча ташвиш нега керак, деганими бу?”

Капалак яна пайдо бўлди, бир-икки айланиб пешонасига келди. Қанотлари жуда гўзал эди. Капалаклар бор йўғи уч кун яшайди, дейишади. Шу уч кунлик умрига бунча гўзаллик, бунча нафислик, бунча иҳтишом кўплик қилмасмикан? 

Элмурод усти-боши чанг, вужуди оғриқ ичида, аммо руҳи уйғонган кўйи бўшлиқ ўртасида туриб қолди. У энди бир бошқа одамга айлангандек эди. Кўчалар ўша-ўша, кун ўша кун, одамлар ҳам ўша-ўша. Аммо унинг ичида жуда кўп нарса ўзгаргандек, замонлар оша саёҳат қилгандек турфаҳол эди. Шу пайтгача елкасини аёвсиз босиб, нафасини бўғиб турган, уни тинимсиз югуришга, қаёққадир шошилишга мажбур қилган ўша чексиз ғам-ташвишлардан шу бир лаҳзалик йиқилиш асносида озод бўлгандек эди. Юки енгиллаган, гўё макон ва вақт тушунчасини ҳам бошқача ҳис қила бошлагандек эди.

Қадамлари секинлашди. Қўлидаги чарм сумкани маҳкамроқ тутди-да, теран бир нафас олди. Жағидаги қон қотиб, шилинган жойлари ачишар, аммо бу оғриқ унга тириклигини, ҳали олдинда муаззам ҳаёт борлигини эслатиб, ҳузур бағишларди.

У дунёнинг битмас-туганмас ишлари ортидан қувишдан чарчаганини англай бошлади. Энди секин ва сокин яшаш кераклиги ҳақида, ҳар бир сониянинг таъмини сезиб, ҳис қилиб яшаш зарурлиги ҳақида ўйлай бошлади. Чала қолган ишлар ҳам бир кун битади, сўролмай қолган узрлар ҳам эгасини топади, айтилмай қолган сўзлар ҳам вақти келганда тилдан тўкилади. Ҳамма гап тирикликда. 

У йўлида давом этди. Бу сафар теп-текис йўлда ҳар бир қадамини ерга, ҳаётга ва ЎЗИга бўлган чексиз бир шукроналик билан изчил, хотиржам босиб борарди.

Йўлдан ўтар экан, чалғимаслик ҳақида ўйлади. Бир томондан ўзига тасалли бериши лозим эди. “Ҳамма йиқилиши мумкин... Ахир тирик жон омонат, оёғимиз остидаги замин ҳам, ундаги мағрур қадамларимиз ҳам бир лаҳзалик ҳукмга боғлиқ. Аммо йиқилгандан сўнг қайта тура билиш ва мутлақо янги одам бўлиб қад ростлаш, ҳаммага ҳам насиб қилавермайдиган туйғу, буюк бир саодат эканлигини ўйлаб, кўнгли ёришиб, таскин топгандек бўлди.

Бу йиқилиш унга дунёвий карахтликдан уйғониш учун берилган илоҳий бир ишора бўлиб туюлди. Жағидаги қон қотиб, баданидаги ачишиш босилган сари, ичида аллақандай енгиллик ва сокин бир куч бош кўтараётганини ҳис қилди.

У ўзининг бу ҳолатидан уялмади, эсанкирамади, “одамлар кўрмадими, одамлар нима дейди” дея атрофга алангламади. Аксинча, теп-текис йўлнинг алдоқчи сукунатидан кўра, руҳни юксалтгувчи мана шу йиқилишни яхши кўрди. Чарм сумкасини қўлтиғига қистириб, янада секин, янада теран қадамлар билан манзил томон юра бошлади.

Нигоҳи яна ўша асрорангиз капалакка тушди. У юксакда, озод ва хотиржам учиб борарди. Гўё Элмуроднинг уйғонган руҳи каби сокин уфқлар сари юксалиб бораётгандек эди.

Бу серғалва шаҳарда ҳамма қайларгадир шошади, югуради, нималаргадир улгуриб қолишга уринади. Аммо издиҳом шовқинига қарамай, чексиз само бағрида хотиржам қанот қоқиб бораётган ҳарир капалакнинг қўшиғи ҳам элас-элас эшитилиб қоларди.

Умр давом этади, аммо бутунлай бошқа маром, бошқа оҳангда. Омон бўлсак кўраверамиз...

26.06.2026

М.Й.

 

 

 

Юк

...баъзи туйғулар оғир бўлади

аё дўст,

мен сени

душман эмас,

дўст деб

йўқотдим

ва тошга айландим

сассиз садосиз

Сизифга сирдошу

Аюбга бардош

юпанчга айландим

сукутман аммо

эшитмасмисан...

 М.Й.
2026

 

Йўл

Йўл тугади, сафар бошланди...

саждадан бош кўтардим:

дунё ўзгарди
хаёллар
орзулар  

тушлар ўзгарди

мен эмас...

қандай юрай энди

қандайин яшай

меники бўлмаган дунёда...

йўл йироқ

манзиллар бадали

илк қадам

бироқ

барча қадамларим

олдинда...

йўл яқин

хаёллар
орзулар

рўёлар

олдинда

мен эмас...

 M.Y.
2026

 

2-мактуб

Азизим, Букейр!

Сен йўлга чиққан кунни ҳали-ҳамон кўнглимда ғалати бир ғашлик билан эслайман. Қачондир кетишинг ҳақида билардим. Барибир, одам олдиндан билган нарсасига ҳам тайёр бўлолмас экан.

Эрталаб ҳаво ғира-шира эди. Қишлоқ ҳали тўла уйғонмаган, дарахтлар шохида туннинг сўнгги сукунати илиниб турарди. Ҳар куни жўшиб, лойқаланиб оқадиган сув ҳам кетишингдан бохабардек сассиз-сокин оқарди. Сен эса шошилмасдан юриб борардинг.

Файтонга яқинлашганимизда ҳам кўнглимда “балки қолар, кетишга унчалик шошмаяптию” деган заифгина умид бор эди. Сен эса ўша одатингча жилмайдинг. Менга қараб нимадир демоқчи бўлдинг, кейин фикрингдан қайтдинг. Балки айтиладиган гаплар аллақачон айтиб бўлингану, буёғи хайрлашиш олдидан айтиладиган шунчаки тасалли гаплар қолганди.

Мен сени кузатиб чиқдим, Букейр.

Энди ўйласам, буни ўзим учун қилган эканман. Чунки ўзим ишонмаган ҳақиқатни кўзим билан кўриш учун ҳам сени кузатишга чиқшим керак эди. Жомадонни мен кўтариб бордим. Сен эса қишлоқнинг пасқам-беўхшов уйларини биринчи марта кўраётгандек ҳафсала билан томошо қилиб бординг. Менга айтадиган гапи йўқми, дердим ўзимга ўзим. Шунчаки кулдинг-да кетдинг. Мен шунда ҳам кетаётганингга ишонмаган эдим. Файтон секин силжиди. От туёқларининг товуши тош йўлакларда узоқ акс-садо берди. Сен бир марта орқага ўгирилиб қарадингми ё йўқ, буни ҳозир аниқ эслай олмайман. Хотиралар ҳам одамга ўхшаб ўзгарувчан бўларкан. Балки шуниси яхшидир. Қаттиқ ранжимасин дейдими, ва ё юпатмоқчи бўладими, ҳақиқатни кўнглингга ботмайдиган қилиб ўзгартирар экан.

Мен ўша тонг анчагача ўша ерда турдим.

Файтон то кўздан йўқолгунча сен кетган томонга қараб туравердим.

Шунда нима бўлди, биласанми? Файтонга сакраб чиқиб, енгилгина хайрлашганингдаёқ сени унутдим. Ичимда қандайдир бўшлиқ пайдо бўлдию, мени комига тортиб кетди. То ўзимга келгунимча, сен аллақачон йироқлаб кетган эдинг. Лекин мен сен кетган томонга тикилишда давом этавердим. Қишлоқни ва мени ташлаб кетаётганинг эмас, ортингда қолдириб кетаёган улкан бўшлиқ кўпроқ қийнаганди мени ўшанда. Сен кетдинг, бўлди-тамом. Аммо мен то қуёш тепамга келгунича шу шафқатсиз йўлда қолган бўшлиққа қараб қолавердим. Гўё ҳозир яна қайтадию, “ҳазил эди” дейдигандек. Лекин бунинг ҳазил эмаслигига ўзимни ишонтириш учун қанча қийналганимни бир мену ортингда қолдирган поёнсиз бўшлиқ билади, азизим.

Уйга қайтар эканман, йиғладим, биласанми, аламим келиб, нафратланиб йиғладим. Ўзимнинг ношудлигимгами, сенинг бебурдлигинггами, билмадим, хуллас йиғлаб-йиғлаб қайтгандим уйга.

Майли, энди у пайтлар ким ҳақ, ким ноҳақлигини муҳокама қилишнинг аҳамияти йўқ.

Эслайсанми, ариқ бўйида соатлаб ўтирардик? Сен сувга тош отиб, айлана қанча узоқ кетишини кузатишни яхши кўрардинг. Мен эса сен айтган ҳар бир гапни чин деб қабул қилардим. Болаликда дўстлик дегани шундай бўларкан-да, ахир. Яхши кўрдингми, бас, сўроқ-савол қилиб ўтирмайсан, синаб кузатиш дардида бўлмайсан. Ҳаммасига кўнглинг йўл кўрсатаверар экан. Очиғи, қачон қай ҳолда дўстлашиб қолганимизни ҳам билмайман. Шаҳардан кўчиб келганларингда жуда одамови эдинг. Пўрим кийинар эдинг, қишлоқдагилардек терга ботиб, қорайиб, қўлларинг яғир бўлиб юрмасдинг. Жуда тартибли эдинг. Ҳамма сенга ҳавас билан қарарди. Хуллас, танишиб дўстлашиб кетгандан кейин менинг ҳам ҳаётим тамоман ўзгарган эди. Сен туфайли ўзимни топгандим, десам балки тўғрироқ бўлар. Менга шундай туюлардики, сен билан яқиндагина танишмагандик, гўё азалдан бирга эдик.

Сен “катта бўлсак ҳам ўзгармаймиз” дердинг. “Парижда университетда ўқиймиз” дердинг. Мен умримда эшитмаган шаҳарлар, машҳур кишилар ҳақида гапирардинг. Сен гапирган сари ҳайратим ошиб борарди. Айтган гапларингга, орзуларингга чин дилдан ишонардим. Барча режаларинг ичида мен ҳам борман деб ўйлардим. Бирга университетга борамиз, бирга дунё кезамиз ва ишда ҳам бирга бўламиз.  

Эслайсанми?

Мен шунга негадир жуда ишонардим. Сўроқлаб ўтирмай, исбот-далил қидирмай ишонардим. Ҳаммаси рўёбга чиқиши керак, бошқача бўлиши мумкин эмасдек туюларди.

Сен “қаерга кетсак ҳам барибир бирга бўламиз” дердинг.

Мен шак-шубҳасиз ишонардим.

Шунинг учунми, билмадим, сенинг кетишингдан кўра сўзингда турмаганинг кўпроқ алам қилди менга. Кетиш айб эмас, Букейр. Одам баъзан ўз орзулари рўёби учун, чала қолган ҳикоясини тамомлаш учун, ҳатто зериккани учун ҳам кетиши мумкин. Лекин шундай сўзлар, умидбахш ваъдалар бўладики, уларни асло унутиб бўлмайди.

Мен сендан хафа бўлгандим ўшанда, Букейр.

Бу хафалик қандайдир норозилик ёки нафрат эмасди. Тушунтиришим қийин бир туйғу. Ўзимни ношуд ва нобакор ҳис қилгандим. Ноёб ва қимматбаҳо буюминг синиб қолса, бирдан пайдо бўладиган оғир сукунатга ўхшаш бўшлиққа тушиб қолгандим. Шундан кейин ҳеч бир ишга қўлим бормади. На бир китоб варақладим, на кўча-куйда болаларга қўшилиб ўйнадим. Менинг болалигимни ана шундай овозсиз оғриқлар комига ташлаб кетгандинг. Англадимки, файтон кўздан йўқолганида болалигимнинг ҳам бир бўлаги ғойиб бўлган эди. Ўша кундан кейин мен бола бўлолмадим. Бирдан улғайгандек, ҳаётнинг баланд-пастини татиб кўрган одамдек оғир-вазмин бўлиб қолдим. Чунки мен сени кетмайди деб эмас, қайтиб келади деб ишонгандим. Лекин вақт ўтиб англадимки, баъзилар қайтиш учун эмас, кимнингдир хотирасида қолиб, бутун умрини ўз назоратига олиш учун кетаркан. Сен ҳам шундаймидинг, Букейр? Орадан шунча вақт ўтди, қанча ёз, қанча қишни қораладик. Лекин мен ўша хотиралар исканжасидан озод бўла олмаяпман. Гўё ҳаётим, хаёлларим ҳалям хотираларнинг пажмурда кафтида эзғиланаётгандек.

Сен кетган куни мен фақат дўстимни эмас, содда ва ишонувчан болалигимни ҳам йўқотгандим.

04.06.1826

М.Ю.