Вячеслав Ли шеъриятининг лингвопоэтик хусусиятлари

ВЯЧЕСЛАВ ЛИ ШЕЪРИЯТИНИНГ ЛИНГВОПОЭТИК 
ХУСУСИЯТЛАРИ

Маъруфжон Йўлдошев

 1.     ХОТИРА УЙҒОНСА ГЎЗАЛДИР...

 Вячеслав Лининг «Вақт япроқлари» номли мўъжазгина китобини қўлга олганимда негадир дераза остида ўтириб ташқарини осуда кузатаётган нуроний чол қиёфаси кўз олдимда гавдаланди. Хона назаримда қоронғу, заҳ ва тамаки тутунидан бўғриқиб кетгандек. Туйнукдан сизиб кирган тонгги қуёш нурида  зарраларнинг ажабтовур рақси тасаввурни яна-да жонлантиради. Донишманд шоир эса зарралар рақсини кузатар экан, ортда қолган болаликнинг бепоён кенгликлари ҳақида хаёл суради. Болаликнинг ўткир нигоҳларига муҳрланган манзаралар шу қадар ранг-барангки, ундан ҳатто қамишлар орасида ўсган қовоқ гуллари ҳам четда қолган эмас:

Ты помнишь

цветок тыквы

над камышовой оградой?..

Эслайсанми

қовоқ гулларини

Қамишларга ўрлаган?..

Қудуқдан сув тортаётган мушфиқ она қиёфаси ёки оппоқ қор қоплаган ёлғизоёқ йўлда из қолдириб бораётган ота қадди болалик хотираларининг энг ёруғи, энг жарангдори, энг кўп эсланадигани:

Опять из колодца

         мать достает воду.

         О, моя звонкая память!

                                               Яна қадим қудуқдан

                                               сув тортаётир она

                                               О, менинг жарангдор хотирам!

Снегопад в январе

И вновь отец идет

по дороге воспоминаний.

Қорбўрон январда

Ва яна кетмоқда ота

хотиранинг йўлакчасида.

         Баъзан хотиранинг мудроқ хилқатларида қандайдир овоз жаранг беради, илғашга интиласан илғай олмайсан, англашга уринасан бари бефойда, эслаб эслолмайсан, хотирангдан эса буткул ўчиришнинг имкони йўқ. Шоирни қийнаган овоз сатрларга сингдирилгандек гўё. У сизга ҳам жуда-жуда таниш, сиз ҳам қачонлардан бери қидирган овоз эмасмикин?

Чей же голос поет,

такой знакомый,

над жизнью моею?

Куйлаётган овоз кимники ажаб,

шу қадар таниш,

менинг ҳаётим узра?

2. КАФТ – УМР ДАФТАРИ

Кафт шоир ижодида бот-бот мурожаат қилинадиган образ ҳисобланади. Кафт антопоморфизми эмблематикада куч, садоқат, моҳият ва марказ тушунчаларида идрок қилинади. Қўл бармоқларининг сони рамзлар тилида инсонни тамсил этади. У «инсон танаси, икки оёғи, икки қўли ва бошининг тимсоли ҳисобланади.»[1] Бармоқларни бирлаштириб туриши жиҳатидан марказ, моҳият ва аҳиллик маънолари биринчи планга кўтарилади. Мушт ҳолатидаги бармоқларнинг йиғилиши эса куч-қудрат, ҳукмронлик ва ғазабкорлик маъноларини етакчи планга олиб чиқади. Вячеслав Ли ижодида кафтнинг бошқа бир хусусияти намоён бўлади. Кафт гўёки, умр дафтари. Унга боқиб босиб ўтилган йўл изларини томошо қилиш имкони бор. Маълумки, фолбинлик амалиётида кафтга қараб фол очиш усули мустаҳкам ва мунтазам анъана сифатида яшаб келмоқда. Шоир шеърларини ўқиганда бунинг бежиз эмаслигини англагандек бўламиз. Кафт унинг шеърларида бирлаштирувчилик функциясини қатъийлаштиради. Аждодлар ва авлодларни бирлаштирувчи, юзма-юз келтиргувчи гузаргоҳ сифатида талқин қилинади. Кафтда булоқнинг кўз очиши ва унда аждодларни кузатиш имкони ҳақидаги учлик шоирнинг шарқ символистикасини нақадар теран англашидан дарак беради.

На ладонях дражащих

искрился родник. 

И я предков увидел.

Титраган кафтимда

булоқ кўз очди.

Ва мен кўрдим аждодларимни.

         Ёки:

Осенняя прохлада.

Поднимаем чаши,

ладонями согретые.

Кузги изғирин.

Қўлда пиёла

Кафтда иситилган.

         Шоир кафт образини инсон организмининг бир қисми сифатидагина эмас, абстракт тушунчаларни моддийлаштириш учун ҳам қўллайди:

         Божья коровка

         на ладони июня...

         О, боже, боже!..

                                               Хонқизи

                                               июннинг кафтида

                                               О, тангрим, тангрим!..

Бу шеърнинг ички ритмикаси божья, боже, боже сўзларининг моҳирона алоқалантирилиши асосида юзага келган. Биринчи сатрдаги божья ясама сўзнинг бир компоненти. Учинчи сатрдаги такрор қўлланган боже (тангри) сўзи эса хитоб-мурожаат субъектини билдиради. Божья коровка ўзбек тилида хонқизи деб аталади. Шу боис мазкур шеър таржимасида аслиятдаги оҳангдошлик ўз-ўзидан йўқолади. Биз учун муҳим бўлган сўз бу ерда кафт антропоморфизми ҳисобланади. Бу шеърда кафт инсоннинг эмас, ёз ойларидан бирига тегишли қисм сифатида келади: июннинг кафти. Хонқизини кўрган болалар дарҳол кафтига олиб шеър айтиб уни учиришга ҳаракат қилишади. Кимнинг кафтидан учса унинг тилаклари рўёбга чиқишига ишонишади. Бу анъана деярли кўпчилик халқларда болалар фольклоридан мустаҳкам ўрин олган. Мазкур шеърдаги хонқизи сўзини ўқигандаёқ кафтидаги хонқизини учиришга тиришаётган ўтлоқда ўйнаб юрган болакай қиёфаси кўз олдингизга келади. Бу тасаввур шоирга бошқа яна-да кенгроқ тушунчаларни ифодалаш имконини беради. Шоир хонқизи ёрдамида июнни жонлантиради. Табиатни эса унинг кафти сифатида идрок этишимизни истайди. Бу ўринда кафтни яратувчининг илоҳий қудрати ва унинг чексиз марҳамати рамзи  сифатида ҳам тушунилиши мумкин. 

Болаликнинг гуркираган гулхани умр бўйи ўчмасдан бизни ёлғизликнинг қақшатгувчи совуқларидан асрашини шоир кафт образи ёрдамида шундай тасвирлайди:

Ладони старые грею

над костерком детства.

О, мои ладони!.. 

Кексайган кафтимни иситаяпман

болаликнинг кафтдеккина гулханида.

О, менинг кафтларим!..

        Гулхан оташидан қизиган кафт онийдан бошқа бир хотирани уйғотади:

Как форель трепетала

в горячих руках!

О, юность в апреле!

Бетиним титрайди гулмоҳи

қайноқ қўлимда!

О, ёшлик – умрим баҳори!

Эътибор берган бўлсангиз, ёшлик кафтлар аро титраётган, озод бўлиш иштиёқи билан шошаётган форель-гулмоҳи балиғига менгзатилмоқда. Шарқ диний – мифологик ҳамда поэтик тафаккурида балиқ яширинган маънавий моҳият ва имкониятлар манбаи сифатида талқин қилинади. Шоирнинг лирик қаҳрамони қўлида типирчилаган, жонсарак форель умрнинг энг сарсари фасли ҳисобланмиш ёшлик билан параллел тасвирланади. Шоир балиқни шу тарзда бадиий образ даражасига кўтаради. Сатрлараро оҳангдошлик форель ва апрель сўзларининг қўлланиши билан яна-да тиниқлашади. Апрель баҳор фаслининг иккинчи ойи. Март ҳам эмас, май ҳам. Айнан апрелнинг ёшлик билан параллел ишлатилишида ҳаёт воқелиги билан боғлиқ мунтазамлик мавжуд. Болалик – ёшлик – кексалик. Яъни умр фаслининг ўртаси, иккинчи босқичи.

3. ВЯЧЕСЛАВ ЛИ ТАСВИРИДАГИ ТАБИАТ

Табиат шоир учун илоҳий тартиб акс этган муаззам китоб. Шоир бу китобни ўқиш учун бирозгина эътибор ва бирозгина меҳр бўлса кифоя эканлигини таъкидлайди. Табиатда катта ёки кичик мавзунинг ўзи йўқ. Тўсиқни ошиб ўтишга такрор-такрор ҳаракат қилаётган чумолини кузатган оддий одам бу митти жониворни ақлсиз деб ўйлаши мумкин. Шоир эса унинг ҳарактларида қатъиятни, шижоатни, азмкорликни кўради. Бандидан узилиб ерга тушаётган бир япроқ оддий инсонда табиатнинг одатдаги ҳодисаси бўлиб туюлса, шоир назарида бу айрилиқ азобидан ўртанаётган кўнгил тимсолида гавдаланиши ва бениҳоя гўзал шеър яралишига сабаб бўлиши мумкин. Доғистонлик машҳур шоир Расул Ҳамзатов бу ҳақда шундай деган эди: «баъзилар улкан мавзуларни қаламга олиб, ўзим ҳам улкан ёзувчи бўлдим деб ўйлашади. Лекин улар энг улуғ нарса энг содда нарсада эканини тушунмайдилар. Улуғ одам билан кичик одам ўртасидаги фарқ шуки, кичик одам фақат йирик нарсаларнигина кўради, бурнининг тагида турганини кўрмайди. Улуғ одам эса йирик нарсани ҳам, кичик нарсани ҳам кўра билади, энг майда нарсада энг улкан нарса ётганини кўради ва одамларга ҳам кўсатади.»[2]  Вячеслав Ли қаламга олган мавзулар ҳам  оддий ҳаёт манзаралари бўлишига қарамай юксак туйғуларни уйғотиши билан қадрли. У табиат ҳақида ёзиш эмас рассом мисоли тасвирлаш лозилигини таъкидлайди:

Каждое утро

кисть поднимаю.

Перед Вечностью должен.

 Шоирнинг мўйқалами ҳаммамизга таниш ва оддий сўзлар. У ана шу оддий сўзлардан бетакрор манзараларни чиза олади. Шоир ўз манзаралари орқали абадиятга даҳлдор бўлишига ишонади.

Осмонда қанот қоқаётган турна полапонининг бир онлик ҳолати шоирга шундай шеър ёзиш имконини яратади:

Журавленок в полете

пытается оглянуться,

Родину оставляя.

Бу парчада инидан учирма бўлиб кетаётган полапон кўчма маънода улғайиб, ота уйини тарк этаётган  фарзанд образини ҳам ёдга солади.

Мы были там,

в цветах апрельских.

Мы пили там...

 Шеърий сатрларда қўлланилган паронимлар (были – пили) оҳангдорликни юзага келтириш билан бирга табиат қўйнида ўтказилган гўзал онларнинг бетакрор манзарасини яратишга хизмат қилган.  Ёмғир ва  ёмғирли ҳаво шоир ижодида алоҳида  аҳамиятга эга образлар сирасига киради. Ёмғир шеъриятда ошиқнинг ички ҳолатини акс эттиришга хизмат қилади. Осмоннинг кўз ёш тўкиши сифатида талқин қилинади. Лекин символистикада ёмғир ер билан осмоннинг учрашуви, висол айёми ҳисобланади. Бу буюк учрашув ҳосил манбаи ва мўл-кўллик рамзи ҳисобланади. Шоир ёмғирли ҳавода ёлғиз ва соябонсиз юришни ёқтиради. Бу ёмғир билан бирлашиш, бутунлашиш маъносини билдиради:

Последный день весны.

Льет долгий дождь.

Без зонтика гуляю.  

Умуман ҳақиқий ижодкор ёмғир ёки қорни уйдан, дераза ортидан кузатмайди. Вячеслав Ли ҳам баҳорнинг сўнгги ёмғирига ғарқ бўлиб айтилмай қолган шеърини қидиради. У далада, қирда ёки тоғ бағрида сайр қилган чоғларида ҳам ҳеч ким кўрмаган гулни қидиради. Табиатнинг ҳеч кимга туҳфа этмаган мўъжизасини излаб топишни истайди. Шу излашнинг ўзи аслида ижод, ҳақиқий шеър демакдир. Бу борада Расул Ҳамзатовнинг қуйидаги фикрига қўшилмаслик мумкин эмас: «Шеър гулхонада ўстирилган ёки йўл четига ўтқазилган гул эмаски, қидириб ўтирмай ёққанини узиб олаверсанг. Шеър қадам етмаган дараларда битган чаман, қанча кезсанг, шунча нодир чечакларга дуч келасан.»[3] 

Вячеслав Ли табиат қўйнида кезар экан ҳатто уни ҳайратга солган ҳиднинг ҳам расмини чизишни истайди:

О, если бы я смог

нарисовать его,            

запах осенного поля!..  

4. ФАСЛЛАР ФАЛСАФАСИ

Қадимий кельт мифологиясида табиат ҳодисаларига Дагда исмли маъбуд ҳукмронлик қилади. У чилтор - арфани шу қадар маҳорат билан чалар эканки, унинг ижросига мувофиқ табиат ўз ҳолатини ўзгартириб борар, фасллар Дагда мусиқасида ифодаланган ранглар билан бурканар экан. Фаслларнинг алмашиниши дунёнинг космик мувозанат асосида ҳаракат қилишини англатади. Бир маромда айланиб туриши эса дунёвий жараёнларнинг эволюция ва инволюция қонуниятига асосан қайтарилиб туришини ифодалайди.

Вячеслав Ли шеъриятида фасллар шоирнинг руҳий ҳолатлари рангидан илҳомланиб яратилган. Шоирнинг сўз орқали туйғуни жонлантириш маҳорати шунда кўринадики, у сўзларнинг лексик маъносига фасллар билан боғлиқ ҳароратни сингдириб юборади. Куз ҳақидаги шеърини ўқиганда хазонрезги палласидаги бўғиқ ҳаводан қисилишингиз ёки қиш тараннум этилган шеърини ўқиб жунжикишингиз мумкин. Фасллар хотира фонида чизилади. Шу боис унда босиб ўтилган йўлда қолган изларини қидираётган, қувноқ қийқириқларини қўмсаётган қаҳрамон қиёфаси бот-бот кўз ўнгингизда намоён бўлади.

В дымке осеннего

слышу нежный зов.

Ах, не моя ли юность?!

                            Кузнинг бўғиқ ҳавосида

                            инжа бир овозни туяман.

                            Эҳ, бу менинг ёшлигим эмасми?!

Шоирнинг фасллар ҳақидаги шеърларида қизиқ бир ҳолат кузатилади. Яъни, биринчи сатр билан учинчи сатр бир хил шаклланган ёки биринчи сатр айнан такрорланган бўлади. Бундай такрор лингвопоэтик таҳлилга бағишланган илмий адабиётларда вертикал ва дистант такрор деб аталади:

Права была весна.

А я ее жалел.

Права была весна...

Яна:

         Мы – облака

         над веснами и зимами.

         Мы – облака...

Бизнингча, бу шаклнинг танланиши бежиз эмас. Унда фаслларнинг, ҳаёт ва табиат ҳодисаларининг циклик ҳаракатига,   такрорланишига, ишора бор.

5. ТОВУШЛАР ҚИЁФАСИДАГИ КАЯГИМ

Вячеслав Ли шеърлари ҳажман ихчам бўлишига қарамай маъно салмоғи ва фикр кўлами жиҳатидан ниҳоятда бой ва теран ҳисобланади. Аслида ижодкорнинг қанча китоб ёзгани эмас, нимани қандай ёзгани муҳим. Айтадиган гапи мисқолча бўлса-ю, ботмон-ботмон китобга жо бўлса бундай китобни ўқувчиси бўлмайди. Файласуф В.Алимасов айтганидек: Ҳикмат жилд-жилд асарлар тўқишда эмас, у ҳозир ҳеч кимда ҳайрат уйғотмайди, балки ушбу жилд-жилд китобларни бир сатрга жо этишдадир. В.Ли шеърларидаги ихчамлик сизга фавқулодда кенг имконлар ваъда қилиши билан ҳам характерланади. Сўз битган жойда фикр бошланади деб бежиз айтишмайди. Шоирнинг ихчам шеърлари ўз-ўзидан узоқ шарқ халқларига хос назмий шаклни ёдга солади. Шеър оҳанги, унда ишлатилган сўзлар жўрлигида беихтиёр корейс каягими садоларини эслатади, кўнгилга ёруғлик олиб киради, фикрни уйғотади: тарих ҳақида, эътиқод ҳақида, муҳаббат ҳақида, табиат ҳақида, умуман, уйғоқлик ҳақида одамни ўзи билан ўзини баҳс қилишга чорлайди.

В слове ОМОНИ

три слога безмерных.

Один из поздных уроков

ОМОНИ деган сўзда

уч бўғин бор ўлчовсиз.

Бири кечиккан сабоқ. 

Омони корейсча она демак. Фоносемантикада о графемасининг кенглик, кучлилик, ибтидо ва адоқсиз соҳил тасаввурини яратиши таъкидланади. Омони сўзида доминант товуш о бўлиб, мазкур товуш борлик ва йўқлик, микрокосм ва макрокосм ўртасидаги туйнук, уларни бир-бирига боғловчи ҳалқа иллюзиясини яратади. Моҳиятан она-яратувчи, дунёнинг ибтидоси ва якуни ҳамдир. Талаффузига эътибор берилса, очиқ бўғинлар мазкур сўзга алоҳида мусиқийлик бағишлаётганлигини фарқлаш мумкин бўлади. Товушни ифодаловчи ҳарфнинг айлана шаклда (бу корейсчада ҳам шу шакл билан ёзилади) эканлиги доира квадратураси ҳақидаги қарашлар билан боғлиқ. «Доира квадратураси – инсоннинг илоҳийликка яқинлашишига, ўзининг нисбий табиатини мутлақ табиатга ўзгартишига, руҳ чўққиларига кўтарилишга интилишининг мажозидир. Доира квадратурасини ҳисоблаб чиқаришни Данте Исонинг бир вақтнинг ўзида илоҳий ва инсоний бўлган табиатини тушуниб етишга уриниш билан қиёслайди.»[4] Доира – чексизлик ва баркамоллик рамзи сифатида ҳаётнинг давомийлигини акс эттиради. Омони сўзининг товуш қобиғи ҳам ана шу баркамолликни мотивлаштиради.        Тилшуносликда товушларда мотивлашувнинг мавжудлиги ҳақида А.П.Журавлев, И.Черепанова, В.Шалак, Г.Саттаров, Л.Фатыхова, З.Кабилова ва бошқалар алоҳида тадқиқотлар олиб боришган. Машҳур рус ёзувчиси А.И. Куприннинг «Яккама-якка олишув» деб номланган қиссасида товушлардаги мотивацияга алоқадор бир ҳодиса тилга олинади. Асар қаҳрамонлари ўртасида бир тортишув бўлиб ўтади. Мунозарага немисча «unser» («бизнинг» дегани) сўзининг талқини сабаб бўлади:

         - Биласизларми, унзер дегани, бу жудаям баланд, ингичка ва қанақадир ачинарли нарса. Бамисоли қандайдир узун ва қотма ҳашорат ва албатта, ниҳоятда вахший.

         - Унзерми? – деди бошини кўтариб Шура... – йўқ, унақамас, бу қандайдир ям-яшил ва ўткир. Ҳа, ҳа, албатта, ҳашоратсимон бир нарса. Бир қарашда чигирткага ўхшайди, лекин жирканч ва вахший.

         Бу сўз туфайли қаҳрамонлар тасаввурида уйғонган қиёфа деярли бир-бирига монанд эди. Узун, ингичка, яшил, аччиқ, ўткир, жирканч ва вахший. Қаҳрамонлар сўз маъносини билишмайди. Лекин унинг товуш қобиғи орқали ҳосил бўлган иллюзияларни англашга ҳаракат қилишади. Рус тилида «з» товуши фоносемантик жиҳатдан ёқимсиз, сескантирувчи, ингичка, ўткир ҳисобланади.[5]

Вячеслав Ли шеърларида ишлатилган саткат (қамиш қалпоқ); ондоль  (иситиладиган пол); кермек  (эгат) каби  сўзлар  корейсча ҳаёт тарзи билан боғлиқ мотивларни гавдалантиради: 

Один взмах крыла

до жгучего лета.

Саткат подлатаю старый.

***

Свет заоконный.

Взгляд материнский.

Ондоль детства.

***

Под этими облаками

мы всегда равны –

я и кермек безмолвный.

Шоир ўз шеърларида поэтик воситаларни мажбурий ишлатишга уринмайди. Ундаги айрим сўзлар ғоят табиий равишда китобхон тасаввурида поэтик образларни ҳосил қилади. Вячеслав Ли танлаган шеърий шакл фикр ифодаси учун имконият маъносида ниҳоятда чекланган. Лекин «чинакам истеъдоднинг қудрати шундаки, у чекланган шароитда ўзининг чекланмаган ифода имкониятларига эгалигини кўрсата олади.»[6] Вячеслав Ли ижоди билан танишган китобхон шоирнинг ана шундай истеъдод соҳиби эканлигига иқрор бўлади. Унинг шеърларини ўқиган одам кўнглида осудалик ва виқор туйғулари уйғонади. Ҳаётнинг турфа ўйинлари қаршисида сокин ва улуғвор тура олиш ҳиссини шакллантиради. Шоир тасвирлаган манзаралар, йўқлик ва мангулик ҳақидаги чизгилар кўз олдингизда бир умр муҳрланиб қолади. Агар шоирни мухтасаргина қилиб ифодалаш талаб этилса, мен уни Ўзбекистондаги Корея деган бўлардим.

ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР:

Вячеслав Ли. Вақт япроқлари. Шеърлар. – Тошкент....

Мингбоева Д. Тимсоллар тилсими. –Тошкент, Янги аср авлоди, 2007.

Ҳамзатов Р. Доғистоним / Воҳидов Э. Сайланма. 3-жилд.

Журавлев А.П. Звук и смысл. Просвещение, 1991.

Йўлдошев Қ. Ёниқ сўз/Инжа туйғулар жилоси. –Тошкент: Янги аср авлоди. 2006.

---

[1] Мингбоева Д. Тимсоллар тилсими. –Тошкент, Янги аср авлоди, 2007, 117-бет.

[2] Ҳамзатов Р. Доғистоним / Воҳидов Э. Сайланма. 3-жилд, 394-б.

[3] Ҳамзатов Р. ўша манба, 383-б.

[4] Мингбоева Д. ўша манба, 121-бет.

[5] А.П. Журавлев. Звук и смысл. Просвещение, 1991. [В повести А.И. Куприна «Поединок» есть интересное рассуждение о немецком слове «Unser»:

– А унзер, понимаете, это что-то высокое-высокое, что-то худощавое и с жалом. Вроде какое-то длинное, тонкое насекомое, и очень злое.

– Унзер? – Шурочка подняла голову... – нет, погодите: это что-то зеленое, острое. Ну да, ну да, конечно же – насекомое! Вроде кузнечика, только противнее и злее.

«з» для русских – неприятный, пронзительный, тонкий, острый]

[6] Йўлдошев Қ. Ёниқ сўз/Инжа туйғулар жилоси. –Тошкент: Янги аср авлоди. 2006, 323-бет.

Дўст

ДЎСТ 

Сенга дўст ҳақида айтиб беришади. Бир оз сабр қил:

дўст деб хафа бўлса ҳам сенга эшигини очган инсонга айтилади

дўст дегани сени ҳар кўрганида юзида табассум пайдо бўлади

дўст кўкрак қафасида иккинчи юракни кўтариб юради

дўст сенинг сирингни сендан ҳам қаттиқроқ сақлайди

дўст сен синамаган бўлсанг ҳам синалгандир

дўст ўзида бўлмаса ҳам сенга илингандир

дўст ҳақиқатдан кўра сенга ишонгандир

дўст сени соянгдан танийди

дўст сен изоҳламасанг ҳам гапирмасанг ҳам сени англагандир

дўст ёнингда бўлмаган тақдирда ҳам сен билан бирга бўлгандир

дўст сени меҳмон қилиш учун ўз ҳаёт уйининг тўрини сенга ажратгандир

дўст бошингга ташвиш тушганда эмас, ҳар доим ёнингда тоғдек турган инсондир

дўст сенинг меҳрингни тугатувчи эмас кўпайтиргувчидир

дўст сенга ҳақсизлик қилмай ҳаётингни остин устин қилгувчидир.

(таржима)

Uyg‘ur yozuvidagi qadimiy matn: Dolodoy yodgorligi

UYG‘UR YOZUVIDAGI QADIMIY MATN: 

DOLODOY YODGORLIGI

Dolodoy yodgorligi 1955-yilda mog‘ul arxeolog Ts.Dorjsuran tomonidan topilgan. Matn qadimiy uyg‘ur (so‘g‘d) yozuvida taxminan, 791-792-yillarda yozilgan. Matnni dastlab, A.M.Shcherbak 1958 va 1961-yillarda nashr qildirgan. Qayta o‘qish jarayonida ba'zi o‘rinlar o‘zgartirilgan.

Matndan shahzoda Bo‘g‘az tiginning faoliyati, u yashagan shaharning obodligi va shaxsiy g‘alabalari, 30 yoshida o‘ldirilishi, qadimiy turkiy jang taktikalari, taxtning o‘gay otaga o‘tishi, Bo‘g‘az tiginning Turgash, Qarluq va Tabg‘ach koalitsiyasiga qarshi kurashgani haqidagi qimmatli ma'lumotlarni angalsh mumkin. O‘gay ota deyilganda Ediz qavmidan Qutlug‘ qog‘on tahmin qilinadi. Xitoy manbalarida Chuy-tsyun deb yoziladi va "farqli shajaradan" degan ma'noni bildiradi. 

Yodgorlik matni transkriptsiyasi

1. Er atytm boγaz tegin jeti jigmir jašymta bul-uluγ-ta

2. sül[e]dim. Myŋ jont aldym. Toquz jigirmi joqum-ta

3. öki sunčtu tačyγ-un sunlundy  ………

4. ydtym. jarγan-ta eŋitü toqγm tolu[q]

5. tübünče tölüg kisre türges bolču ögüz-[te]

6. altym. Ben otuz jašym-ta otun-ša söntim

7. töplet baba ögej  tegin el tükdi kisre

8. men etni-ke ....... [etintim]

Tarjimasi:

Er ismim (o‘smirlik ismim) Bo‘g‘az Tigin. O‘n yetti yoshda Bul-ulug‘da

Safarga chiqdim. Yag‘mo qilib ming otga ega bo‘ldim. O‘n to‘qqiz yoshga kirmasdan

qo‘mondon sifatida safarga yuborildim. (2 so‘z o‘qilmagan)

yo‘lladim [dushmanni] kirdim va tiz cho‘ktirdim molini [mol-mulkini] butunlay tortib oldim.

Oxirigacha to‘lasin (qilgan ishiga javob bersin) undan keyin Turgacha

Bo‘lchu daryosida tiz cho‘ktirdim. Men o‘ttiz yoshimda olov kabi so‘ndim (vafot etd’m).

Ota O‘key shahzoda [davlatni] boshqar! Undan keyin davlatni boshqardi.

Men ishlarimni [tugatdim].

Prof. Dr. Karjaubay SARTKOJA (Qozog‘iston) ma’ruzasi asosida 
Ma'rufjon Yo'ldoshev tayyorladi.

Чўйр ёдгорлиги

ЧЎЙР ЁДГОРЛИГИ 

Чўйр ёки Чўйран ёдгорлиги Мўғилистоннинг Сансар-Ула (ёки Бага Сансар) тоғининг этакларидаги қўрғонда Иккинчи кўктурк хоқонлиги даврида ўрнатилган қабртошдир. 

682-691 йиллар оралиғида ўрнатилган деб ҳисобланилади. Баъзи қарашларга кўра, Чўйр ёдгорлигидаги ёзув туркий халқларга оид энг қадимий туркий матндир. Яъни Култигин, Билга хоқон ва Тўнюқуқ ёзувларидан анча олдин ёзилганлиги аниқланган. 

Матн 135х43 см катталигидаги қалинлиги 46 см бўлган инсон кўринишидаги тошнинг олд қисмига ўйиб ёзилган. Мутахассислар фикрига кўра, ҳайкал нисбатан қадимийроқ даврга оид бўлиб қабртош сифатида кейинги даврларда қўлланилган. Жами 6 сатрдан иборат ёзув инсон шаклидаги ёдгорликнинг бўйин ва қорин оралиғига ўйиб ёзилган. Матннинг тўрт сатри тепадан пастга қараб, қолган икки сатри эса пастдан тепага қараб ёзилган. 

1928 йилда Жамтсарано Цеевен ва Сандсурен томонидан топилган ёдгорлик 1929 йилда Улаан Батор тарих музейига келтирилади. Ҳозир ҳам ўша музейда сақланади.

Ёдгорлик Тун унвонли икки киши номига ўрнатилган. Улар матнда Тун Билга ва Тун Еген Эркин дея қайд қилинган. Ўлим тарихи "? йилининг учинчи ойининг еттинчи куни" деб кўрсатилган. Йил қисми ўчиб кетган лекин Элтариш хоқон ҳукмронлигининг бошланғич даврига яъни Хитой асоратидаги туркий қавмларнинг Элтариш хоқон давлатига сиғиниши даврида ўрнатилгани айтилади. Тун унвонли кишиларнинг бош вазир мақомидаги ёки хоқоннинг яқин қариндошлари эканлиги таҳмин қилинади. Ўйиб ёзилган 6 сатрлик матнда "отларини, туяларини (яъни мол-мулкини) ташлаб кетган (яъни ўлган) Тун Билга ва Тун Еган Эркиннинг ортда қолганларнинг Элтариш хоқонга тобелик туфайли ҳузур ичида яшашлари" насиҳат қилинади.   

Матнларни Тўлуқ исмли киши ёзган. Матн якунида Тўлуқ ўзига бахт тилаши қайд қилинган. 

Матннинг мазмуни: 

Элтариш хоқонга тобе бўлинг, қувониб севиниб яшанг. 

Учинчи ой(нинг) еттисида айрилдик от(дан) туядан (мол-мулкдан)

Тун Билга

Тун Еган Эркин

Тўлуқ ёздим. Бахт тила менга. 

(Интернет маълумотлари асосида тайёрланди. Маъруфжон Йўлдошев) 

Яшилмиди, сариқмиди? (ҳикоя)

ЯШИЛМИДИ, САРИҚМИДИ?

(ҳикоя)

Кенжабой кечаси билан ариқ бошидан келмади. Шундай қилмаса сувни биров буриб кетиши мумкин. Сувсиз қолса экинларидан айрилиши турган гап. Ўзи маҳалладаги ариққа ҳафтада бир марта сув келяпти. Шу ҳам талаш-жанжал. Маҳалла оқсоқоллари навбат ташкил қилиб қўйишган. Лекин тунда баъзи ноинсофлар бенавбат сувни буриб кетишади. Сув тутадиган одам ариқ бошида туришга мажбур. Кенжабой уйга кириб келганида хотини Ҳадича: “ариқ бошида ўтириш шартмиди, сувни очиб қўйиб келавермайсизми, ахир, ҳамма навбатини билади-ю” деди эрига ачинган бўлиб. Эр эса жавоб қайтаришниям эп кўрмади, ичидан “одамларда инсоф қоптими, навбатига қараб ўтиргани?” деб нолиган бўлди. Юз-қўлини ювиб сўрига ёнбошлади. Ҳадича унга чой узатгач, сўради:

– Шу маҳалгача битта ўзингиз сув пойлаб ўтирдингизми, жингилзорда?

– Мени жин урармиди, Ҳачча? – деди нон чайнаб Кенжавой.

– Ўша жингилзордан кундузи-ям қўрқаман. Томорқага кетаётганда доим калима қайтариб ўтаман.

– Кўзи учиб турибдимикан сени ураман деб?

– Мапир дуванага ўхшаб оғзим қийшайиб қолса кейин нима қиламан?

– Жинларниям эси бордир, Ҳачча.

***

Катта ариққа етмасдан далани иккига бўлиб ўтган зовурнинг ташлама атрофи наматак билан қопланган. Уни ҳеч ким экмаган, биров парвариш ҳам қилмайди, мевасини термайди ҳам. Одамлар бу ерни жингилзор дейишади. Хосиятсиз жой деб билишади. Бу ердан бемаҳалда ўтганларнинг оғзи қийшайиб қолгани ё ажина чалиб кетгани ҳақида ривоятларни пичирлаб айтиб юришади. Маҳаллада уларнинг ривоятлари учун асос бўладиган бир девона аёл бор. У билан боғлиқ турли ривоятлар юради қишлоқда. Мапир дувана дейишади уни. Асли исми Маҳфират, бой-бадавлат оиланинг қизи экан. Бир куни шомда жингилзор яқинидан ўтиб кетаётса, ўзидан қандайдир яшил нур таратаётган одамлар уни ичкарига чақиришибди. Маҳфират ғайриихтиёрий тарзда жингилзорга кириб ғойиб бўлибди. Миршаблар бошчилигида бутун қишлоқ уни қидирибди. Орадан уч кун ўтгач, жингилзордан оғзи қийшиқ ҳолда чиқиб келибди. Ўша ерда ухлаб қолганмиш. Кўрсатмаган дўхтири, табиби, дуохони қолмабди. Ҳеч қандай фойдаси бўлмабди. Сўраганларга “қандайдир ям-яшил, йўқ сапсариқ эди ё оқмиди? Ҳа-ҳа ям-яшил эди, сарғиш йўў оқиш” деб такрорлайверади. “Ниманинг ранги яшил?”, деганларга “Томдагиларнинг” деб жавоб бераркан. Ота-онаси дунёдан ўтиб кетишгач, у ҳам уйини тарк этиб дала томонда эски бир шийпонда яшаб юради. Кимнинг йўли ўша томонга тушса, Мапир дуванага нон, қанд-қурс, мева-чева ташлаб ўтади. Ўтган-кетганга ҳалиям “яшил эди, йўқ сарғиш, йўқ оқ эди” деб айтиб ўтираркан

***

– Ҳачча, тушга ишонасанми?

– Ҳа, лекин ҳаммасигаяммас. Тушга нималар кирмайди, дейсиз? Нимайди?

– Ўзи...

– Ҳа, айтинг, энди. Нима туш кўрдингиз? Ё тушингизда биров ўлиб-нетиб қоптими? Ё мен. Э, айтақосангизчи!

– Эээ, бўлди қилеее. Жинни-пинни бўганми бу нима бало. Тушга ишонасанми, деб сўрадим. Жавоб “ҳа” ёки “йўқ”. Бор-йўғи шу!

– Ваҳимали қилиб айтдингиз-да.

– Ўзинг ҳамма нарсани тескари тушунасан. Тушни яхшиликка йўйиш керак. Ёмон туш кўрсанг ҳам яхшиликка йўй. Мана, масалан, мен туш кўрдим. Бирмас икки марта бир хил туш кўрдим.

Кенжабой чойини ичиб, пиёлани дастурхонга тўнтариб қўйгач, ўрнидан турди. Чопонини кийиб, бир учини белбоғига қистирди. Офтобда ранги чиқиб, ёғ ва кирдан ялтираб кетган, эскириб бурчаклари билинмай кетган дўпписини бир икки силкалаб бошига қўндирди. Қоғозга ўроғлиқ носвойдан кичик шишасини тўлдириб олди. Кафтига қўйган носвойини тилининг тагига отиб ҳовлига чиқди. Хотинига эмас, худди ўзига-ўзи гапиргандек паст овозда деди:

– Қўрадан хабар олайчи, Турсинбой мол-ҳолларга емини бердими? Ит ҳалиям занжирланмабди-ю. Айтмасам ўзи билиб қилмайди, бу бола. Телевизорни пультига ўхшайди. Оллони тилсиз қулларини оч-сувсиз қолдириб бўмайди.

– Ҳай, тушингизни айтмадингизууу.

***

Қишлоқда ишлар оғилда бошланиб, оғилда тугайди. Эрталаб тургандан илк қилинадиган иш мол-ҳолдан хабар олиш бўлади. Ўзингиз нонушта қилмасдан аввал молларнинг емини-сувини беришингиз керак. Оқшом яна ўша ишлар такрорланади. Мол-қўйларга ем бериб таги тозаланади. Шилтада ётмасин деб, қуритиб майдаланган гўнг ва тўпон солинади. Гўнг ҳам исроф қилинмайди. Ўрага жамланади, яхшилаб бижғигандан кейин кўмир қуми қўшиб таппи қилинади. Қуриган таппилар ем пишириш учун ишлатилади. Қишнинг совуғида, баҳорнинг намгарчилигида ўтин кесиб овора бўлмайсиз. Ўчоққа беш-олтита таппини ташлаб озгина керосин қуйиб гугурт чақсангиз бўлди. Бир қозон емни пишириб беради. Моллар емини еб бўлгунча, оғил супириб-сидирилади. Кейин эртанги кун учун тайёргарлик бошланади. Аввал ўтлар жодида майдалаб қирқилади. Молларга катта-катта қилиб кесилса ҳам бўлаверади. Қўйларга эса имкони борича майдалаб қирқиш керак. Бўлмаса ўт исроф бўлади. Ўт кесиш икки кишилик иш. Бир киши ушлаб турса, иккинчи киши кесиши керак. Кесиш нисбатан осонроқ. Ўтни жодига қўйиб берадиган киши ўтни боғидан ажратиши, жоди кеса оладиган даражада ихчам қилиб ушлаши, тўкилганларни тўплаши керак. Шунинг учун кесиш талашилади. Адолатли бўлиши учун навбат ташкил қилинади. Кесиб бўлинган ўтлар чойшабларга солиб тугиб қўйилади. Ўтлар саранжомлангандан кейин навбат сомон билан похолга келади. Сомондан кўра похолни кесиш осонроқ. Ушлаб турувчига ҳам похол қулай. Тўкилиб-сочилмайди, қўлга ҳам қаттиқ ботмайди. Сомоннинг тўкилиб-сочилиши ҳам гапку-я, чанги ёмон. Димоққа ёпишиб ачитади. Иккаласи ҳам майдалаб кесиб бўшаган жомларга аралаштириб солинади. Устига катта тошлардан бостирилади ва сув қуйилади. Эрталабгача сувда ивиб туради. 

***

Кенжабой оқшом ивитилган сомонни сувини силқитиб бошқа тоғорага олди. Ивитилган сомоннинг ҳиди тутиб кетди атрофни. Ачқимтир аммо юмшоқ ҳид. Сувда узоқроқ қолиб кетса, ҳид ҳам оғирлашиб кетади. Ер қозонда пишириб тайёрлаб қўйилган аталани челакка қуйиб олиб келди. Тоғорадаги сомонга оз-оздан қуйиб аралаштирди. Сувда ивиган сомонга иссиқ аталани қўшганда ҳавога димоғни қитиқлайдиган чучмал ҳид тарқайди. Кенжабой ҳар гал сомонга атала аралаштирганда замон пардаси ўртадан кўтарилгандек бўлади. Бир маконда тургани ҳолда қандай қилиб бир неча фарқли замонда пайдо бўлаётганига ҳайратланади. Хаёлдан ўтказганми, деса бу ҳақда ўйламайди. Сомон устидаги тошни олиб жом ёнига қўйгач, сомон сувини тўка бошлайди. Туриб қолган чой рангидаги сув томорқага оқизилади. Ачқимтир аммо юмшоқ ҳид енгил қанотлар қоқиб тепага кўтарилади. Кенжабой ҳам ўша ҳидлар билан бирга кўтарилиб юксаклардан замонлар ортига боқади. Ҳамма нарса унутилиши мумкин лекин суякларингга ўтириб қолган ҳид унутилмас экан. Отаси ҳам худди унга ўхшаб ем тайёрларди. Шу чучмал-ачимсиқ ҳидни секин ичига тортиб “адай бўпти” деб қўярди. Отасининг ем тайёрлашини кўп кузатган. Отаси сомонга аталани аралаштириб бўлгандан кейин кўксини қабартиб нафас оларди, унга қўшилиб, баъзан ундан олдин “адай бўпти” деб қўярди. Буни эшитганда Кенжабой тоғораларни олиб кела бошлайди. Баъзан отаси “жиндай боракан” дерди. Кенжабой учун бу гап “қумғонни олиб кел” дейиш билан баробар. Чопқиллаб бориб илиқ сув тўлдирилган қумғонни олиб келади. Отаси қўлини ювиб, бошқа ишларига берилади.

***

Кенжабой бирдан тўхтади. Бошидаги эскириб-ўнгиган, бурчаклари кўринмай кетган дўпписини олиб кафтига бир-икки урди. Қўра четида ўсган аччиқ мағиз ёнғоққа хаёлчан боқиб дўпписини кийди. Ташқаридан кузатган одам уни гўё сеҳрли қалпоқ кийяпти деб ўйлайди. У шу тобда кўчадаги ариқ бўйидан қобиғини эндигина ёриб чиққан сарғимтил ёнғоқ ниҳолини олиб келиб шу ерга эккан пайтларини ўйлаётгани йўқ. Тез ўсиб, ўзининг бўйига етай деб қолганида эшаги еб қўйгани ва болта кўтариб эшакни қувганини ҳам эслаётгани йўқ. Хотини “аччиқ мағиз экан, кесиб ташланг” деб ғишава қилганида “сени қўйсам қўяман, бу ёнғоқни кесмайман” деганларини ҳам хаёлидан ўтказаётгани йўқ. Бугун кўрган тушини эслашга уринарди. Ҳамда икки марта кўрган тушини... Аниқ-тиниқ кўз олдида тургандек, аммо нега сўз шаклида тасаввур қилолмаяпти. Манзара миясининг ғижимлари орасида ёйилиб ётибди-ю нега бирлаштириб бўлмаяпти. Нигоҳининг учларида турибди, худди курмак япроқлари учида тўкилай-тўкилай деб турган шудринг томчилари мисоли. Тилининг учида турган аммо сира сўзга айлонолмаган туйғалари каби. Бордек аммо йўқдек. Бир эмас икки марта кўрган тушини. Уйғонганида унутмаслик учун дастрўмолининг учини тугиб қўйган ва яна бироз мизғий деб ётган жойида такрор эслаган тушини. Ҳалигина хотинига айтиб бериш учун оғиз жуфтлаганида энг майда жиҳатларигача эсида турган тушини эслолмаётганди. Ўзи эккан дарахтнинг чанг босган япроқларига, майдалашиб кетган ёнғоқларига қараб бир шохда қанча мева борлигини санай кетди. Саноқ йигирмага бормай унутилган тушининг тасаввурида қолган зарраларига кўзларини каттароқ очиб тикила бошлади. Нигоҳининг учларидан тўкилиб бораётган тушларининг қўлчаларидан ушлаб қолишга уринарди. Ушлаб қолишнинг имконсизлигини англаб титраб кетди, энди фақатгина уларни сўнгги бор кўриб қолиш учун кўзларини яна-да каттароқ очаётганди. Кўзини юммасликка ҳаракат қиларди, гўё туши киприкларидан тўкилиб кетадигандек.

Кенжабой омонат одимлар билан ортига қайтар экан, ерда ётган бир дона бириктирмача[1] бўлагини кўриб тўхтади. Уни қўлига олиб айлантириб томоша қилди. Икки ёнидан чиқиқ, икки тепа томонидан ўйиқ бириктирмача бўлагининг олд томонида аллақандай жисмга алоқадор ранглар бор. Қандайдир яшил, сариқ, оқ аралаш ранглар бор холос. Ажаб, бу ниманинг ранглари экан, деб хаёлга толди. Парчаларнинг жами неча дона бўлганига қизиқди. Манзара тамомланмай қолгандир шу парчасиз, деб ўйлади. Шу биргина парчасиз бутун бошли манзара чала қолиб кетгандир. Кейин чала қолган, ҳеч қачон бутун бўлолмайдиган манзарани эгаси ахлатга ташлаб юборгандир. Ёки у ёқ бу ёқда парча-парча бўлиб ётгандир, ҳеч қачон яхлит бўлолмайдиган сирли манзара. Худди менинг тушларим каби қандайдир ранглар бор, қандайдир жисмлар ҳам бор аммо уларни бирлаштирувчи парчалари йўқ.

Кенжабой сўзнинг кучини англаган эди. Кўрганларининг ҳар бирининг номини айтиб чиққанида унутилмасди, жазирамада афальтга тўкилган сувдай парланиб кетмаган бўларди, деб афсусланди. Мапир дуванани эслади. Унга ачинди. Бутун умри ўзи кўргану аммо нима эканлигини англолмай, англатолмай яшашнинг нақадар даҳшатли бўлишини ўйлаб ачиниб кетди.

Сўрига яқинлашганида хотини сўради:

– Нима туш кўргандингиз? Одамни қийнамай айтиб қўя-қолинг, энди!

– Қандайдир, қандайдир ям-яшил, йўқ сапсариқ эди ё оқмиди? Ҳа-ҳа ям-яшил эди, сарғиш...

– Нима?

– Нима, дема, ким дегин, хотин, ким...

– Ким?

– Томдагилар...

– Вой, дадаси сизга нима бўлди? Вой, шўрим. Сизга нечча марта айтдим, шу бехосият жингилзордан ўтманг деб. Сув ўлсин-а, сув ўлсин. Нима қилардингиз кечаси билан қолиб. Келинг, манави ерга ўтиринг, ҳозир Тўпи холани айтиб чиқаман ўқиб қўяди... Турсинбой, чиқ, сен дадангга қараб тур мен Тўпи холангни чақириб чиқай.

Ҳадича калима қайтариб дарвоза томон юрди. Эшикни очиб қўрқувдан бақириб юборди. Кенжабой билан Турсинбой жон ҳавлида югуриб келишди. Ҳадича ҳалиям турган жойида калима қайтарарди: “Ла илоҳа иллоллоҳ, Муҳаммадур расулиллоҳ...” Кенжабой ариқдан сув олиб хотинининг юзига сепди. Ҳадича яна бақирди:

– Э бўлди-е, устимни шалаббо қилиб ташладингиз. Анави Мапир дувана ўлгур дарвозани тирқишидан қараааб турган экан. Шунга қўрқиб кетдим. Эшикни очишим билан хиринглаб қочиб қолди.

Кенжавой катта йўлга чиқиб дала томонга қаради. Узоқда жулдур кийимларда Мапир дувана кетиб борарди. Асфальтдан кўтарилаётган парлар қандайдир, яшилми, сариқми ё оқмиди, жимирлаб, товланиб, сароблар ҳосил қиларди...

Маъруфжон Йўлдошев "ЗАРЧОДИР ОСТИДА" 

туркумига кирган ҳикоялардан. 

(Камалак, 2017)

---

[1]Бириктирмача – пазл, расм-топишмоқ

Maqola yozishga tayyormisiz?

MAQOLA YOZISHGA TAYYORMISIZ?

Maqola yozishni o‘rganish, avvalo fikrlashni o‘rganish demakdir.

(Amiel Suche)

1. Maqsadingiz baland bo‘lsin!

O‘zingiz qiziqadigan sohaga oid adabiyotlarni muntazam kuzatib borishni odat qiling. Biror sonini o‘tkazib yuborsangiz eng qiymatli narsangizni yo‘qotib qo‘ygandek behuzur bo‘ling. Kun tartibida qanday ilmiy munozaralar borayotgani, qaysi mavzularda jiddiy tadqiqotlar qilinayotgani, qanday monografiya va risolalar chop etilgani haqida xabardor bo‘lishni o‘rganing. Bularni do‘stlaringiz bilan muhokama qiling, ilmiy suhbatlar quring. Boshqa tillardagi maqolalarni ham oʻqib mushohada qilishga harakat qiling. “Praga to‘garagi”, “Fransuz to‘garagi”, “Metforistlar”, “Yangilar to‘garagi” bularning bari universitetning idealist talabalari o‘zaro ilmiy suhbatlari natijasida paydo boʻlgan va dunyo faniga yangi ufqlarni ochgan, filologiyaning taraqqiyotini jadalashtirib yuborgan toza kuch boʻlganlar. Imom G‘azzoliy deydiki: “Uzoq manzillarga yetmoq uchun yaqin masofalarni oshmoq kerak.” Niyatlari ezgu, xayollari baland, ilm choʻqqilarini zabt etishga ishtiyoqi yuksak yoshlar birlashsa, muayyan mavzular ustida fikr yuritsalar oʻzbek fanining yangi davrini boshlab berishdek vazifani zimmalariga olgan boʻladilar. Har asrda, ma’lum davrlar oraligʻida har qanday sohada yangi nafaslarga, yangi soʻzga, toza ovozga, avvalgilarga oʻxshamagan fikrlarga ehtiyoj seziladi. Din ilmida bunday insonlarni mujtahid va mujaddidlar deyishadi. Mujtahidlar hijratdan keyingi 400 yil mobaynida mavjud edi va undan soʻng ehtiyoj qolmadi. Qiyomatga qadar aytiladigan soʻz aytib boʻlindi. Buyogʻiga endi bu vazifani mujaddidlar oʻz zimmasiga oladi. Hadisi sharifda “Har yuz yilda bir mujaddid keladi va ummatimning ishlarini yangilab boradi” deyiladi. Mujaddidlar zamon tufayli paydo boʻladigan savollarga javob izlaydi. Yangicha qarash nuqtalarini kashf etadi va koʻrsatib beradi.

Dunyoviy ilmda ham vaqti vaqti bilan zamon taraqqiyotiga hamohang fanda oʻzi yashayotgan davrga va oʻzidan keyingilarga ilhom beradigan olimlar – mujaddidlar yetishib chiqadi. Koʻpincha bu holat bir necha oydin fikrli kishilar birgalashganda namoyon boʻladi va biz bunday jamoa faoliyatining hosilasini ilmiy maktab deymiz.

Istardimki, ma’naviyat universitetining iqtidorli talabalari ana shunday ilmiy maktablarga asos soladilar.

2. Ufqingizni kengaytiring.

Katta olimlar, oʻz sohasining professional kishilari erta-yu kech kitob oʻqiydi deb oʻylasangiz yanglishasiz. Sizga zabardast, boʻy yetmas boʻlib koʻringan olimlar ham hayotni faqat mutolaadan iborat deb bilmagan. Suhbatlarida ham faqat oʻzi bilgan ilmiy sohadan gapiradi deb oʻylasangiz ham yanglishasiz. Ular bir sohani yaxshi bilish barobarida hayotni teran anglashga, goʻzallashtirishga harakat qiladigan insonlardir. Navoiydan, Boburdan gapirmayman. Fitratni, Choʻlponni, Qodiriyni, Oybekni eslashning oʻzi ham kifoyadir. Ular milliy adabiyot bilan birga jahon adabiyoti klassiklarini, katta san’atni, musiqani, tarixni va insoniyatga aloqador qadriyatlarni yaxshi anglagan zotlardir. Ularni mahobatli koʻrsatadigan jihatlar ham shundamikan deb oʻylab qolaman. Oʻzbek ilmida ham adabiyotida ham ana shunday keng ufqli shaxslar bor va ularni oʻrnak olib harakat qilish lozim. Bir san’at asarini oʻqiy olmaydigan, biron bir musiqa asbobini chalishni bilmaydigan, rasm chizishni uddalay olmaydigan, shaxmatni ham oʻynashni bilmaydigan yoki keng ma’noda xobbisi boʻlmagan kishining jamiyat peshqadamlari hisoblangan ziyolilari orasida, intelligentsiyasida hech qanday oʻrni boʻlmaydi. Bularning ilmga nima aloqasi bor deb oʻylash notoʻgʻri. Bunday faoliyat inson miyasining faolligini oshiradi. Ijodkorlik imkoniyatlarini kengaytiradi. Hatto tilshunos, adabiyotshunos yoki elshunos boʻlishni niyat qilgan talabalarga tasviriy san’at galereyalariga, muzeylarga, xunarmand ustalarning ish joylariga koʻproq borib turishlarini tavsiya qilgan boʻlardim. Men talabalarga ba’zan aytaman. Fotografiyani yaxshi oʻrganing. Fotografiya ob’yektga qarab shunchaki tugmani bosish degani emas. Aqlni, qalbni va nigohni bir nuqtaga jamlash degani. Koʻrmoqchi va koʻrsatmoqchi boʻlgan narsani tez va aniq anglash, topish degani. Masalaning mohiyatini oson idrok etish degani. Fotografiyani yaxshi bilgan odamdan yaxshi tadqiqotchi chiqadi. Qisqasi, agar siz ilm yoʻliga kirishga azm qilgan ekansiz, avvalo hayot falsafangizni belgilab oling.

3. Yozishga odatlaning.

Odatlar, koʻnikmalar takrorlanuvchi harakatlar tufayli paydo boʻladi. Ba’zan xayolingizga kutilmaganda zoʻr fikr kelib qoladi. Bir qoyillatib maqola yozib hammani hayratga solgingiz keladi. Yozishni boshlaganingizda haligina oltindek porlab turgan fikrlar tumtaroq jumlalar ichida xiralashib, ta’sir kuchini yoʻqotib boradi. Shashtingiz qaytadi. Osongina yigʻishtirib qoʻya qolasiz. Shunday boʻlmasligi uchun nima qilish kerak? Menimcha har kuni nimanidir nimagadir yozishni odat qilish kerak. Yoningizda daftarcha bilan qalam olib yuring, boʻlar-boʻlmas joyda sargʻayib bujmaygan daftarchani chiqarib, yozib, atrofingizga “ilhom keldi” adabiyotini qiling demayman. Bular eskirdi endi. Oʻqigan asaringiz, eshitgan gapingiz, koʻrgan holat yoki hodisalaringiz haqida bloglarga, facebook, twitter va boshqa tarmoqlardagi sahifalaringizga, shaxsiy web-sahifalaringizga yozib borishingiz mumkin. Bu sizni ommaga tanitadi. Oʻzingizga ishonchingizni orttiradi. Yozgan sari fikrlaringiz oson tilga keladi. Chiroyliroq ifodalashni oʻrganasiz. Professionallashasiz. Shunda maqola degani faqat yaxshi fikrdangina iborat qandaydir bitik degani emasligini anglaysiz. Shunda maqolaning yaxshi dizayn qilingan fikr degani ekanligini toʻliq tasavvur qilasiz.

4. Faol boʻling.

Kompyuter tepasida oʻtirib dunyoni anglashga harakat qilish va ilmiy maqola yozishga tirishish sizni chegaralab qoʻyadi. Mashhur ta’birni eslasak, “quduq tubidagi qurbaqa osmonni quduq ogʻzidek deb oʻylar ekan.” Quduqdan chiqish yoʻllarini izlab toping. Buning uchun intellektual doirangizni kengaytiradigan konferensiya, simpozium va turli ilmiy-adabiy kechalarga qatnashga odatlaning. Izlamlaringizni, munosabatingizni faol tarzda bildirib boring. Oʻz shaxsiy seminarlaringizni tashkil qiling. Sotsial tarmoqdagi doʻstlaringizni, yaqinlaringizni chaqiring. Sizni kashf qilishlarini kutib oʻtirmang. Kashf qilishlari uchun imkon yarating. Sizni qiziqtirgan sohada ma’lum muvaffaqiyatga erishgan insonlar bilan ma’lum etiketlarga amal qilgan holda tanishing, suhbatlashing. Bu motivatsiyangizga ijobiy ta’sir qiladi. Hayotga baxtiyor qarashni oʻrganasiz. Yozishga va yozganlaringizni baham koʻrishga ishtiyoqingiz ortadi.

5. Sotsial tarmoqdan maqsadli foydalaning.

Zamonaviy texnika imkoniyatlaridan unumli va maqsadli foydalanishni oʻrganing. Ayniqsa ilm kishilari koʻp murojaat qiladigan Academia, Researchgate, Linkedin yoki Facebook, Twitter, Telegram, WhatsApp kabi tarmoqlarda sizning maslagingiz, faoliyatingiz va qiziqishlaringizni aniq koʻrsatuvchi shaxsiy sahifalaringiz boʻlishi zarur. Ularda profil rasmi qoʻyiladigan joyga oʻzingizning rasmingizni qoʻying. Muloqat qilganda qarshidagi odam siz bilan yuzma-yuz turib suhbat qilayotgandek his qilsin oʻzini. Qandaydir gullar, bulbullar, aktrisalar, manzaralar rasmini qoʻymaslikka harakat qiling. Chunki bu holat sizning oʻzingizga ishonmasligingizni koʻrsatadi. Ismi sharifini ma’lum ma’noda markaga aylantirishni istagan odam eng avvalo jiddiy bir elektron pochta manzilini yaratadi. E-pochtaga ba’zan aloalo3596@mail.ru, kalmggsfacadssg@bk.ru ga oʻxshagan manzillardan xabar keladi. Oʻzini va oʻzgani hurmat qiladigan odam, aqliy imkoniyatlari chegaralanmagan inson bunaqa elektron manzillardan foydalanmaydi. Siz yuborgan elektron manzil nomi siz haqingizdagi dastlabki taassurotni beradi. Shuning uchun ochiq boʻling, aniq boʻling. Sizni qidirganlar, xabar yoʻllashni istaganlar “manzili nima edi” deb oʻtirmasin.

6. Zamon bilan hamqadam boʻling.

Ijodkorlar oldidagi eng kata toʻsiqlardan biri zamonga hamqadam boʻlolmaslik. Nima qilayotgan boʻlsangiz ham bu ishni sizdan tez va qulay yoʻllar bilan qilayotgan insonlar bor atrofingizda. Masalan, adabiyotlar roʻyxatini haligacha qoʻlda tartiblaysizmi? Indeksni alifbo tartibida oʻzingiz terib chiqasizmi? Sizdan iqtibos olinganligini tekshirish uchun internetda soatlab vaqt sarflayapsizmi? Bunga hojat yoʻq. Hozir Googlening oʻzida soniyalar ichida hal qilib beradigan dasturlar bor. Bulardan foydalanishga odatlaning.

7. Kuzatuvchan boʻling.

Siz qiziqqan soha boʻyicha ilk maqolani siz yozmadingiz, albatta. Oxirgisi ham siz boʻlmaymiz. Oldin yozilgan maqolalarni qunt bilan oʻrganing. Eng muhimi metod, masalani yoritishda tanlangan yondashuvlarga e’tibor qiling. Qaysi xususiyatlarni kashf qilgani, qanday yoritgani, qaysi jihatlariga koʻproq e’tibor qilgani, qanday yechim taklif qilgani, xulosa va tavsiyalari nimalardan iborat ekanligini jiddiy kuzating. Siz masalaning qaysi tomonini yoritishingiz mumkinligi ana shunda koʻrinadi.   

8. Rejalar tuzing va ularga sodiq qoling.

Muvaffaqiyatli insonlarning mushtarak xususiyatlaridan biri rejali ishlashlaridir. Reja deganda soat yoki taqvimga qarab ishlashni emas, biologik rejaga koʻra ishlashni nazarda tutaman. Har kuni erta tongda turib ishlashga, oʻqishga odatlangan odam rejasini shunga koʻra shakllantiradi. Tunda ishlashni yoqtiradigan odam ham eng zarur, eng jiddiy ishlarini tunga qoldiradi. Qachon va qanday sharoitda ishlasangiz ham reja qiling va unga sodiq boʻling. Ilhom parisi qachon kelarkan deb oʻtirmang. Shunday qilingki, uning oʻzi siz istagan paytda qoshingizda muntazir boʻlsin.

9. Koʻzingiz yuksaklarda boʻlsin.

Maqolani yozdingiz. Endi uni qayerda nashr qildirasiz? Koʻpchilik ilk qadamlarda oʻziga ishonmaydi va yozgan maqolasini past profilli, birov bilmaydigan jurnal va gazetalarga olib boradi. Shuni ham tanish-bilishi boʻlsa bir amallab chiqarish ilinjida olib boradi. Mashhur jurnal va gazetalarda bosilishiga ishonmaydi. Siz mukammaliyatchi boʻling. Avvalo oʻzingizga soʻrang. Bu maqolani nima uchun oʻqishlari kerak? Kimlar oʻqishi kerak? Oʻqigan inson siz aytmoqchi boʻlgan gapni oson ilgʻaydigan qilib yozdingizmi? Ortiqcha uzundan-uzoq yoki oʻta qisqa jumlalarni koʻpaytirib yubormadingizmi? Maydalashib ketmadingizmi? Uzuq-yuluq, oʻlda-joʻlda bayondan iborat boʻlib qolmadimi? Bularga javob bera olsangiz qoʻrqmay eng katta jurnal va sohaga oid peshqadam gazetaga olib borsangiz boʻladi. Sizga koʻrib kamchiliklari bor desa aniqlab tuzatib qayta olib boring. To oʻsha nashrda bosilmaguncha tinchimang.  

Aziz talabalar, bular sizga aytmoqchi boʻlgan umumiy tavsiyalarimdir. Aslida har kimning ijod bogʻiga boradigan yoʻli oʻzgacha boʻladi. Men aytgan gaplar matematik formulalar emas. Ana shu manzilga borish yoʻlini tanlashga tashviqdan iborat xolos. Shu yoʻlga tushib olsangiz, qarshingizdan uch yoʻl chiqadi. Biri borsa-kelar, ikkinchisi borsa-kelmas, uchinchisi borsa-gumon. Siz Kenja botir boʻling borsa-kelmasni tanlang. Buyogʻi peshonadagi boʻladi. 

Ma’rufjon Yo'ldoshev

filologiya fanlari doktori