SO‘Z ORTIDAGI SUKUNAT

 

SO‘Z ORTIDAGI SUKUNAT YOXUD SHANDOR VYOROSH SHE’RIYATIGA CHIZGILAR

 Venger (mojor) adabiyoti Yevropa madaniy makonida o‘zining lisoniy va estetik o‘ziga xosligi bilan ajralib turadi. Fin-ugor tillari oilasiga mansub bo‘lgan venger tili o‘zining agglutinativ tabiati hamda boy leksiksemantik imkoniyatlari tufayli poetik eksperimentlar uchun nihoyatda qulay muhit yaratgan. Venger she’riyati deganda odatda Shandor Petefining jo‘shqin lirikasi ko‘z oldimizga kelsa-da, XX asr o‘rtalariga kelib bu adabiyotda butunlay boshqacha shakl va ohanglardagi falsafiy-konseptual qatlam shakllandi. Ushbu harakatning eng yirik namoyandasi shubhasiz Shandor Vyorosh (Sándor Weöres, 1913–1989) hisoblanadi.

Shandor Vyorosh ijodi sharq tasavvuf falsafasi, qadimgi hind madaniyati va ekzistensial falsafaning G‘arb adabiy an’analari bilan lingvistik sintezi hisoblanadi. Shoir o‘z ijodida tilni shunchaki vosita deb bilmaydi, balki til yordamida insoniyatning ekzistensial inqirozlarini va ruhning pinhona qatlamlarini nishonga oladi. Uning novatorligi mojor tilning shakliy va mazmuniy chegaralarini ijodiy transformatsiya qilishga urinish, inson ijtimoiy va individual psixologiyasini so‘z konstruksiyalari orqali tahlil qilish orqali milliy tafakkur tarzini yangilash kabilar bilan belgilanadi. Shoir ijodida inson ongi, uning soxta emotsional tabiati va borliqning subyekt-obyekt munosabatlari butunlay individual lisoniy mezonlar asosida o‘z ifodasini topdi. Quyida shoirning bir necha she’rini birinchi marta o‘zbek tilida taqdim qilamiz:

 

IKKILIK

Olam kitobida birgina chiziqman, chiziq.

Va o‘shal kitobning kotibiman, qiziq.

 

EGO

Ko‘zguga boq kimdir u?

Soya o‘zin nurman der.

Ko‘zguni sindirib ko‘r,

Faqat guvoh borman der.

 

CHEGARA

So‘zdan avval sukunat.

So‘zdan keyin sukunat.

Oraliqda hukmron

Men ismli shaytanat.

 

MAYMUNJON

Kuz tunlari

miltirar,

miltirar maymunjonning

zarrin ko‘ylagi.

Tikanlar shivirlar,

shabboda esar tinmay,

titrar maymunjon shoxi

nafis, mahzun, bechora.

Oy pardasin ko‘tardi,

buta qizga aylandi

va yig‘laydi betinim...

Kuz tunlari,

miltirar,

miltirar maymunjonning

zarrin ko‘ylagi.

 

MAYMUNLAR YURTI

O, olis Maymuniston, maymunlar o‘lkasidir,

Baobabda pishgani maymunlar kulchasidir,

Maymunpanjara ortidan, maymuntirqishdan esgan

Maymuniy shamollarning maymuniy kuychasidir.

Maymunmaydon, maymunbosh maymunboylarga to‘lar,

Maymunjang maydonida maymuniy urush bo‘lar,

Maymunsanatoriylar ichra maymunbemorlar

Maymuniy azob chekib, maymuniy faryod qilar.

Maymunqiz maymunona dars olar, o‘qir maktab,

Maymuniy alifboni olar u tezda yodlab.

Yovuz maymunamaki, kishanli oyog‘ini

Maymuniy qamoqlarda urar yerga g‘azabnok.

Maymuntegirmon tayyor, uning ishi unumdor,

Maymunmayonezlarga juda ko‘pdir talabgor.

Yutqazmas maymunzehn hech mag‘lub bo‘lgan emas,

Maymuniy daholarga madhlar, maqtov kam emas.

Maymuniy ustundagi maymuntiling maymunshoh,

Maymuntilida so‘zlar, maymunxalq unga ogoh.

Maymuntoshi yetganga maymunjannatdir o‘sha,

Yiqilgan badbaxtga ham maymundo‘zax kifoya.

Makaka, shimpanzeyu, gorilla va babunlar,

Orangutan barchasi, kechki maymuntaomda,

Maymuniy gazetasin qo‘lga olib gupurar,

Varaqlar har bir satrin mudrar, ko‘zlari do‘nar.

Maymunkechki ovqatning xotirasi bilan mast,

Maymunhojatxona ham mehmonlarga urar dam.

Maymunaskarlar esa saf tortishar, kelmay past,

"O‘ngga buril!", "So‘lga yur!", "Bo‘l, shaxdam!"

Maymunharbiy dahshatning sovuq, vahshiy soyasi

Maymuniy chehralarda aks etadi nafratlar.

Maymuniy mushtlarida maymuniy qurol bilan

Bizga qarab kelmoqda ongsiz gala maymunlar...

M.Yo‘ldoshev tarjimasi

 

Tarjimon izohi. Shandor Vyorosh ijodida antropologik inqiroz va insoniyat jamiyatining mexanizatsiyalashuvi o‘ziga xos tarzda fosh etiladi. Shoirning dunyoga mashhur “Maymunlar yurti” (Majomország) asari badiiy adabiyotda grotesk va ekzistensial absurdning oliy namunasidir.

Lisoniy nuqtayi nazardan, ushbu asarning butun karkasi bitta strukturaviy usul agressiv prefiksatsiya va leksik takror ustiga qurilgan. Har bir ijtimoiy, huquqiy, madaniy va harbiy termin oldiga vengercha majom- (maymun) so‘ziining sun’iy ravishda biriktirilishi matnda semantik bosim effektini hosil qilgan. Natijada, til o‘zining informativ-kommunikativ funksiyasini yo‘qotib, totalitar tizimlardagi mexanik signallarga taqlid qila boshlaydi.

Falsafiy jihatdan esa klassik adabiyotdagi an’anaviy antropomorfizm (hayvonlarni insonga o‘xshatish orqali tasvirlash) bu yerda tamoman teskari tendensiyaga ega, ya’ni inson va uning jamiyati borliq strukturasi bilan birga hayvoniy-instinktiv darajaga tushirib yuboriladi.

 

ATAJAN TAGAN

ZAMONAVIY TURKMAN SHE’RIYATI VA ATAJAN TAGAN 

Bugungi turkman she’riyati qadimiy va boy badiiy an’analarga, xususan, umumturkiy madaniyatning tamal toshlaridan biri bo‘lgan Maxtumquli Farog‘iy maktabiga tayanadi. Bu she’riyatning bosh xususiyati — sahro falsafasining kengligi, inson qalbi va nafsi orasidagi kurash, millatning tarixiy qismati va sufiyona ramzlar tizimi (majozlar) orqali hayotning mangu jumboqlariga javob izlashdir. Zamonaviy turkman she’riy tili o‘zining musiqiyligi, og‘uz lahjasining shirali tiniqligi bilan turkiy tilli kitobxonlar, ayniqsa, o‘zbek adabiy muhiti uchun nihoyatda yaqin va anglashilarlidir.

Ana shu boy va teran adabiy zaminning bugungi kundagi eng serqirra va salmoqli siymolaridan biri — mashhur shoir, dramaturg va prozaik Atajan Tagan (Otajon To‘g‘on) hisoblanadi. Adib 1940-yilda Turkmanistonning qadimiy Tejen vohasida tug‘ilgan bo‘lib, uning serqarrov ijodi allaqachon turkman milliy madaniyatining oltin fondidan mustahkam joy olgan. Muallif sifatida unda kuchli milliy tafakkur, etnografik xotira va tarixiy voqelikni badiiy umumlashtirish mahorati ustuvorlik qiladi. U nafaqat lirik meros, balki turkman xalqining ma’naviy suyagi bo‘lgan siymolar hayotiga bag‘ishlangan yirik tarixiy romanlar va falsafiy dramalar muallifi sifatida ham tanilgan.

Atajan Tagan she’riyati sharqona majozlarga, tasavvufiy ishoralarga va klassik g‘azaliyat an’analarining zamonaviy badiiy tafakkur bilan sinteziga boydir. Shoir inson ruhiyatining yashirin qatlamlariga kirib borar ekan, nafs va iymon, omonat dunyo va boqiylik, o‘tkinchi zamon va mangu makon o‘rtasidagi dramatik kurashni yuksak pardalarda ochib beradi. Shu bois ham uning nazmiy asarlari, undagi teran falsafiy xulosalar va vazn o‘yinlari o‘zbek kitobxoni va adabiyotshunosligi uchun ham qadrli va tanishdir. Quyida Atajaon Tagan qalamiga mansub she’rlardan namunalar keltiramiz.  

 

 YO‘LLAR

 

Ko‘p yo‘llarni ko‘rdi bu ko‘zim,

Qay biri tekisu, qay biri ravon.

Yo‘llar tugamaydi, tugarkan umr,

Har kim yo‘llaridan izlarkan o‘zni.

 

Kimdir soya izlar, kimdir issiq cho‘g‘,

Manzilga yetguncha sinar bu zamon.

Agar yo‘l yo‘qolsa, Vatan ham yo‘qdir,

Haq yo‘lni topganlar bo‘lmagay vayron.

 

KO‘NGIL

 

Ko‘ngil bir shishadir, sindirsang agar,

Dunyoning mulkini bersang ham bitmas.

Ichinda yashirin Allohning nuri,

Pok bo‘lmasa qalbing, duoing o‘tmas.

 

YaShAMOQ FALSAFASI

 

Bulbul oltin qafas ichra sayramas,

Erkin uchmoq uchun kengliklar kerak.

Inson ham zanjirda baxtni anglamas,

Unga sof muhabbat, sodiq yor kerak.

 

YILLAR VA YO‘LLAR

 

Ko‘p zahmatlar chekdim, ko‘p diyor kezdim,

Goho uyqusizlik, goh ochlik ko‘rdim.

Yurakda bir armon, ko‘zimda bir nur,

Vaqtning daryosida umrimni surdim.

 

Dunyoni aylansang, toparsan ma’no,

Odam qalbi bilan o‘lchagin doim.

Azaldan beridir bu ko‘hna qonun:

Haqiqat yashnagay dil bo‘lsa tanho.

 

Turkman tilidan M.Yo‘ldoshev tarjimasi

BOLQONLARDAN BIR SAS

BOLQONLARDAN BIR SAS

Gagauz (go‘kog‘uz) she’riyati Bolqon va Dunay havzasida yashovchi, pravoslav nasroniylik diniga e’tiqod qilsa-da, o‘z turkiy o‘zligini va og‘uz lahjasini asrlar davomida saqlab qolgan matonatli bir xalqning badiiy tafakkur ko‘zgusidir.

Gagauz she’riyatida o‘lka tabiatini kuylash, millatning tarixiy qismatini anglash-anglatish va ona tilini o‘zga tillar ta’siridan asrash mavzulariga keng e’tibor qaratiladi. Shu bois ham gagauz lirikasida didaktik ohang, vatanparvarlik va millatparvarlik g‘oyalari yetakchi o‘rin tutadi.

Gagauz adabiyotining zamonaviy bosqichida mashhur shoir, dramaturg, tarjimon va jamoat arbobi Todur Zanet (Todur Zanet, 1958 yilda tug‘ilgan) alohida maktab yaratgan yirik siymo hisoblanadi. U nafaqat gagauz milliy madhiyasi muallifi, balki millatning badiiy tafakkurini uyg‘otgan “Ana sozu” (“Ona so‘zi”) gazetasining asoschisi va bosh muharriridir. Todur Zanet she’riyati og‘uz turkchasining ichki poetik imkoniyatlarini kengaytirgani, an’anaviy folklor obrazlarini (masalan, Ko‘k bo‘ri timsolini) zamonaviy falsafiy konnotatsiyalar bilan boyitgani bilan ahamiyatlidir. Uning lirikasida xalqning asriy dardi, vatan tuprog‘ining muqaddasligi va millat qadriyati ramziy va hayotiy bo‘yoqlarda mahorat bilan ifodalangan.

Todur Zanet ijodi o‘zbek kitobxoni uchun juda yaqin va tushunarlidir. Shoir asarlarida qadimiy turkiy so‘z ildizlari, ohangdoshlik va barmoq vaznining go‘zal shakllari namoyon bo‘ladi. Uning «Ana dili» kabi konseptual she’rlari mazmun-mohiyatiga ko‘ra o‘zbek adabiyotidagi Erkin Vohidov va Abdulla Oripovlarning til haqidagi qutlug‘ nidolari bilan uyg‘unlashib ketadi. Todur Zanetning quyidagi she’rlari Bolqon turkiy dunyosining nafasi va badiiy salohiyatini namoyon etishi bilan muhimdir.

 

ONA TILI

Onajonim, ona tilimsan,

Tilagimsan, to‘g‘ri yo‘limsan.

Dunyo sensiz tatimas menga,

Bitmas sensiz yurakdagi g‘am.

 

Tilim mening - totli bolimsan,

Azim chinorimsan, shoxlari osmon.

Omon bo‘lgin tilim, boru budimsan,

Sen bilan boqiydir Bujog‘im* omon.

 

(*Bujoq - joy nomi)

 

TILINGNI ASRAGIN, XALQIM!

 

Tilingni asragin, ey aziz xalqim,

Tiz cho‘kay qarshingda, yolvoray o‘zim.

O‘g‘il-qizga insof, aql-xush tilay,

To tirikman takrorlayman duoda.

Tilingni avayla, ey aziz xalqim!

 

Tafakkur qil, atrofingga nazar sol,

Ona tili qanday rivoj topgaydir?

Sen ishonsang bo‘lgay u madadkoring,

Yengolmaydi zo‘r bo‘lsa-da dushmaning.

Tilingni asragin, ey aziz xalqim!

 

Tiling bo‘lsa, bordir dunyoda noming,

Noming ila tilga olgaylar shoning.

Bolalaring, jondan aziz jigarlaring

So‘zlasinlar sevib-suyib ona tilda.

Tilingni asragin, ey aziz xalqim!

 

Suvdek oqib ketar, bor molu davlat

Bu dunyoda omon qolgay ona til!

Ona  tiling tomiringdagi qoning,

Borliging, birliging, qudratingdir u.

Tilingdan kechmagin, ey aziz xalqim!

 

Tilingni asragin, ey aziz xalqim!

Aytar so‘zlarimni qulog‘ingga ol,

O‘g‘il-qizlaringga es-xush tilayin,

Tiz cho‘kib yolvoray duolarimda,

Tilingni asragin, ey aziz xalqim!

 

Gagauz tilidan M.Yo‘ldoshev tarjimasi

ELBRUS SHE’RIYATI

ELBRUS SHE’RIYATI: AYSHAT KUSHETEROVA VA QORACHOY TILINING JOZIBASI

Kavkaz tizmalarining eng yuksak nuqtasi Elbrus tog‘lari bag‘rida yashovchi, tili va madaniyati bizga qondosh bo‘lgan o‘g‘uz-qipchoq urug‘iga mansub bir xalq bor. Bu Qorachoy-bolqorlardir. Ularning adabiyoti xuddi tog‘ sharsharalaridek shiddatli, tog‘ havosidek toza va sokin. Bugun sizlarni ana shu she’riyatning eng nafis vakilalaridan biri Ayshat Kuщeterova ijodi va uning ona tiliga bag‘ishlangan qutlug‘ nidosi bilan tanishtirmoqchimiz.

Ayshat Kusheterova zamonaviy qorachoy adabiyotining ko‘zga ko‘ringan, yorqin vakilalaridan biri. Uning eng katta ijodiy yutug‘i asarlarini ikki tilda qorachoy va rus tillarida birdek muvaffaqiyatli yozishidadir. Bu xususiyat shoiraga nafaqat o‘z millati, balki butun rusiyzabon kitobxonlar orasida qorachoy madaniyati, tarixi va falsafasini targ‘ib qilish imkonini beradi. Kusheterova she’riyatining o‘zak mavzusi ona tiliga muhabbat, tog‘liklarning asriy urf-odatlari va Vatan sog‘inchidir. Globallashuv davrida u o‘z xalqining asl qadriyatlarini, «o‘choq tafti»ni saqlab qolishga intiladigan ma’naviy tarbiyachi sifatida namoyon bo‘ladi. Uning asarlarida Kavkaz tog‘lari, afsonaviy Elbrus (Mingi tau) cho‘qqilari, tog‘ daryolari va tabiat manzaralari insonning ichki kechinmalari bilan parallel ravishda, teran lirizm bilan tasvirlanadi. Shoiraning she’rlari sodda, xalqchil ohangga ega bo‘lib, bevosita qorachoy xalq og‘zaki ijodi an’analaridan oziqlanadi. Shu bilan birga, ularda zamonaviy insonning ruhiy ziddiyatlari va falsafiy qarashlari ham aks etadi.

Aytish mumkinki, shoira she’riyatining bosh xususiyati undagi tog‘liklarga xos mag‘rurlik, odat-nomusga sodiqlik va eng asosiysi, o‘z milliy o‘zligini unutib yubormaslikka bo‘lgan ichki bir intilishdir.

Quyida Ayshat Kusheterovaning bir necha she’rini o‘zbek tilida taqdim qilamiz:

 

ONA TILIM

Ona tilim - beshikdanoq tuyganim,

Qutlug‘ tuhfam, sehrligim suyganim.

Millat ongi, o‘choqdagi yolqinim,

Kuch-qudrtim, mardona ochiq so‘zim.

 

Onam aytgan go‘zal allasan,

Otamning haq, dadil so‘zisan.

Odob-nomus, odat-o‘gitsan,

Tog‘dan esgan salqin shabboda.

 

Yo‘q bo‘lmaysan ganjim xazinam,

Bilim bergan tillo tilimsan.

Qalbim qo‘ri, shonli qo‘rg‘onim,

Baxt qal’asi, Ona tilimsan!

 

ONA YURTIM,  OLTIN BESHIGIM

Tug‘ilgan yurtimsan, oltin beshigim,

Umrlik ondimsan, yorug‘ taqdirim.

Bu keng dunyo ichra senga teng kelar

Biror makon yo‘qdir, bo‘lmog‘i dushvor.

Garchi xayollarga teran cho‘msam-da,

Sensan anglaganim qadrdon yurtim.

 

Musaffo havoyu, zilol suvingni,

Yiroq ketsam sog‘inaman, shoshaman.

Baxtimga qo‘rg‘onsan, huzurim senda,

Qorachoyim, seni doim alqab yasharman.

 

OTAM SO‘ZI

O‘tgan zamon qaytib kelmas,

Eshitgan so‘z esdan chiqmas.

Otam menga berardi pand:

Haq ishing hech yerda qolmas.

To‘g‘rilik-chun yasha, kurash,

Erking berma, o‘ylab so‘yla.

Xalq boshiga kelganda g‘am,

Jim turmagin uzoqda ham.

Tilim, ruhim deb asrasang,

Odat, nomusni qo‘ymasang,

Borar yo‘ling ochiq bo‘lar,

Yaxshi umidlaring unar.

Qarilarning qadrin bilgan,

Aytilganga quloq solgan,

Yashab turib, chekmas alam,

Qoqilsa ham, bo‘lmas xafa.

 

Qorachoy tilidan M.Yo‘ldoshev tarjimasi