ATAJAN TAGAN

ZAMONAVIY TURKMAN SHE’RIYATI VA ATAJAN TAGAN 

Bugungi turkman she’riyati qadimiy va boy badiiy an’analarga, xususan, umumturkiy madaniyatning tamal toshlaridan biri bo‘lgan Maxtumquli Farog‘iy maktabiga tayanadi. Bu she’riyatning bosh xususiyati — sahro falsafasining kengligi, inson qalbi va nafsi orasidagi kurash, millatning tarixiy qismati va sufiyona ramzlar tizimi (majozlar) orqali hayotning mangu jumboqlariga javob izlashdir. Zamonaviy turkman she’riy tili o‘zining musiqiyligi, og‘uz lahjasining shirali tiniqligi bilan turkiy tilli kitobxonlar, ayniqsa, o‘zbek adabiy muhiti uchun nihoyatda yaqin va anglashilarlidir.

Ana shu boy va teran adabiy zaminning bugungi kundagi eng serqirra va salmoqli siymolaridan biri — mashhur shoir, dramaturg va prozaik Atajan Tagan (Otajon To‘g‘on) hisoblanadi. Adib 1940-yilda Turkmanistonning qadimiy Tejen vohasida tug‘ilgan bo‘lib, uning serqarrov ijodi allaqachon turkman milliy madaniyatining oltin fondidan mustahkam joy olgan. Muallif sifatida unda kuchli milliy tafakkur, etnografik xotira va tarixiy voqelikni badiiy umumlashtirish mahorati ustuvorlik qiladi. U nafaqat lirik meros, balki turkman xalqining ma’naviy suyagi bo‘lgan siymolar hayotiga bag‘ishlangan yirik tarixiy romanlar va falsafiy dramalar muallifi sifatida ham tanilgan.

Atajan Tagan she’riyati sharqona majozlarga, tasavvufiy ishoralarga va klassik g‘azaliyat an’analarining zamonaviy badiiy tafakkur bilan sinteziga boydir. Shoir inson ruhiyatining yashirin qatlamlariga kirib borar ekan, nafs va iymon, omonat dunyo va boqiylik, o‘tkinchi zamon va mangu makon o‘rtasidagi dramatik kurashni yuksak pardalarda ochib beradi. Shu bois ham uning nazmiy asarlari, undagi teran falsafiy xulosalar va vazn o‘yinlari o‘zbek kitobxoni va adabiyotshunosligi uchun ham qadrli va tanishdir. Quyida Atajaon Tagan qalamiga mansub she’rlardan namunalar keltiramiz.  

 

 YO‘LLAR

 

Ko‘p yo‘llarni ko‘rdi bu ko‘zim,

Qay biri tekisu, qay biri ravon.

Yo‘llar tugamaydi, tugarkan umr,

Har kim yo‘llaridan izlarkan o‘zni.

 

Kimdir soya izlar, kimdir issiq cho‘g‘,

Manzilga yetguncha sinar bu zamon.

Agar yo‘l yo‘qolsa, Vatan ham yo‘qdir,

Haq yo‘lni topganlar bo‘lmagay vayron.

 

KO‘NGIL

 

Ko‘ngil bir shishadir, sindirsang agar,

Dunyoning mulkini bersang ham bitmas.

Ichinda yashirin Allohning nuri,

Pok bo‘lmasa qalbing, duoing o‘tmas.

 

YaShAMOQ FALSAFASI

 

Bulbul oltin qafas ichra sayramas,

Erkin uchmoq uchun kengliklar kerak.

Inson ham zanjirda baxtni anglamas,

Unga sof muhabbat, sodiq yor kerak.

 

YILLAR VA YO‘LLAR

 

Ko‘p zahmatlar chekdim, ko‘p diyor kezdim,

Goho uyqusizlik, goh ochlik ko‘rdim.

Yurakda bir armon, ko‘zimda bir nur,

Vaqtning daryosida umrimni surdim.

 

Dunyoni aylansang, toparsan ma’no,

Odam qalbi bilan o‘lchagin doim.

Azaldan beridir bu ko‘hna qonun:

Haqiqat yashnagay dil bo‘lsa tanho.

 

Turkman tilidan M.Yo‘ldoshev tarjimasi