2-мактуб

Азизим, Букейр!

Сен йўлга чиққан кунни ҳали-ҳамон кўнглимда ғалати бир ғашлик билан эслайман. Қачондир кетишинг ҳақида билардим. Барибир, одам олдиндан билган нарсасига ҳам тайёр бўлолмас экан.

Эрталаб ҳаво ғира-шира эди. Қишлоқ ҳали тўла уйғонмаган, дарахтлар шохида туннинг сўнгги сукунати илиниб турарди. Ҳар куни жўшиб, лойқаланиб оқадиган сув ҳам кетишингдан бохабардек сассиз-сокин оқарди. Сен эса шошилмасдан юриб борардинг.

Файтонга яқинлашганимизда ҳам кўнглимда “балки қолар, кетишга унчалик шошмаяптию” деган заифгина умид бор эди. Сен эса ўша одатингча жилмайдинг. Менга қараб нимадир демоқчи бўлдинг, кейин фикрингдан қайтдинг. Балки айтиладиган гаплар аллақачон айтиб бўлингану, буёғи хайрлашиш олдидан айтиладиган шунчаки тасалли гаплар қолганди.

Мен сени кузатиб чиқдим, Букейр.

Энди ўйласам, буни ўзим учун қилган эканман. Чунки ўзим ишонмаган ҳақиқатни кўзим билан кўриш учун ҳам сени кузатишга чиқшим керак эди. Жомадонни мен кўтариб бордим. Сен эса қишлоқнинг пасқам-беўхшов уйларини биринчи марта кўраётгандек ҳафсала билан томошо қилиб бординг. Менга айтадиган гапи йўқми, дердим ўзимга ўзим. Шунчаки кулдинг-да кетдинг. Мен шунда ҳам кетаётганингга ишонмаган эдим. Файтон секин силжиди. От туёқларининг товуши тош йўлакларда узоқ акс-садо берди. Сен бир марта орқага ўгирилиб қарадингми ё йўқ, буни ҳозир аниқ эслай олмайман. Хотиралар ҳам одамга ўхшаб ўзгарувчан бўларкан. Балки шуниси яхшидир. Қаттиқ ранжимасин дейдими, ва ё юпатмоқчи бўладими, ҳақиқатни кўнглингга ботмайдиган қилиб ўзгартирар экан.

Мен ўша тонг анчагача ўша ерда турдим.

Файтон то кўздан йўқолгунча сен кетган томонга қараб туравердим.

Шунда нима бўлди, биласанми? Файтонга сакраб чиқиб, енгилгина хайрлашганингдаёқ сени унутдим. Ичимда қандайдир бўшлиқ пайдо бўлдию, мени комига тортиб кетди. То ўзимга келгунимча, сен аллақачон йироқлаб кетган эдинг. Лекин мен сен кетган томонга тикилишда давом этавердим. Қишлоқни ва мени ташлаб кетаётганинг эмас, ортингда қолдириб кетаёган улкан бўшлиқ кўпроқ қийнаганди мени ўшанда. Сен кетдинг, бўлди-тамом. Аммо мен то қуёш тепамга келгунича шу шафқатсиз йўлда қолган бўшлиққа қараб қолавердим. Гўё ҳозир яна қайтадию, “ҳазил эди” дейдигандек. Лекин бунинг ҳазил эмаслигига ўзимни ишонтириш учун қанча қийналганимни бир мену ортингда қолдирган поёнсиз бўшлиқ билади, азизим.

Уйга қайтар эканман, йиғладим, биласанми, аламим келиб, нафратланиб йиғладим. Ўзимнинг ношудлигимгами, сенинг бебурдлигинггами, билмадим, хуллас йиғлаб-йиғлаб қайтгандим уйга.

Майли, энди у пайтлар ким ҳақ, ким ноҳақлигини муҳокама қилишнинг аҳамияти йўқ.

Эслайсанми, ариқ бўйида соатлаб ўтирардик? Сен сувга тош отиб, айлана қанча узоқ кетишини кузатишни яхши кўрардинг. Мен эса сен айтган ҳар бир гапни чин деб қабул қилардим. Болаликда дўстлик дегани шундай бўларкан-да, ахир. Яхши кўрдингми, бас, сўроқ-савол қилиб ўтирмайсан, синаб кузатиш дардида бўлмайсан. Ҳаммасига кўнглинг йўл кўрсатаверар экан. Очиғи, қачон қай ҳолда дўстлашиб қолганимизни ҳам билмайман. Шаҳардан кўчиб келганларингда жуда одамови эдинг. Пўрим кийинар эдинг, қишлоқдагилардек терга ботиб, қорайиб, қўлларинг яғир бўлиб юрмасдинг. Жуда тартибли эдинг. Ҳамма сенга ҳавас билан қарарди. Хуллас, танишиб дўстлашиб кетгандан кейин менинг ҳам ҳаётим тамоман ўзгарган эди. Сен туфайли ўзимни топгандим, десам балки тўғрироқ бўлар. Менга шундай туюлардики, сен билан яқиндагина танишмагандик, гўё азалдан бирга эдик.

Сен “катта бўлсак ҳам ўзгармаймиз” дердинг. “Парижда университетда ўқиймиз” дердинг. Мен умримда эшитмаган шаҳарлар, машҳур кишилар ҳақида гапирардинг. Сен гапирган сари ҳайратим ошиб борарди. Айтган гапларингга, орзуларингга чин дилдан ишонардим. Барча режаларинг ичида мен ҳам борман деб ўйлардим. Бирга университетга борамиз, бирга дунё кезамиз ва ишда ҳам бирга бўламиз.  

Эслайсанми?

Мен шунга негадир жуда ишонардим. Сўроқлаб ўтирмай, исбот-далил қидирмай ишонардим. Ҳаммаси рўёбга чиқиши керак, бошқача бўлиши мумкин эмасдек туюларди.

Сен “қаерга кетсак ҳам барибир бирга бўламиз” дердинг.

Мен шак-шубҳасиз ишонардим.

Шунинг учунми, билмадим, сенинг кетишингдан кўра сўзингда турмаганинг кўпроқ алам қилди менга. Кетиш айб эмас, Букейр. Одам баъзан ўз орзулари рўёби учун, чала қолган ҳикоясини тамомлаш учун, ҳатто зериккани учун ҳам кетиши мумкин. Лекин шундай сўзлар, умидбахш ваъдалар бўладики, уларни асло унутиб бўлмайди.

Мен сендан хафа бўлгандим ўшанда, Букейр.

Бу хафалик қандайдир норозилик ёки нафрат эмасди. Тушунтиришим қийин бир туйғу. Ўзимни ношуд ва нобакор ҳис қилгандим. Ноёб ва қимматбаҳо буюминг синиб қолса, бирдан пайдо бўладиган оғир сукунатга ўхшаш бўшлиққа тушиб қолгандим. Шундан кейин ҳеч бир ишга қўлим бормади. На бир китоб варақладим, на кўча-куйда болаларга қўшилиб ўйнадим. Менинг болалигимни ана шундай овозсиз оғриқлар комига ташлаб кетгандинг. Англадимки, файтон кўздан йўқолганида болалигимнинг ҳам бир бўлаги ғойиб бўлган эди. Ўша кундан кейин мен бола бўлолмадим. Бирдан улғайгандек, ҳаётнинг баланд-пастини татиб кўрган одамдек оғир-вазмин бўлиб қолдим. Чунки мен сени кетмайди деб эмас, қайтиб келади деб ишонгандим. Лекин вақт ўтиб англадимки, баъзилар қайтиш учун эмас, кимнингдир хотирасида қолиб, бутун умрини ўз назоратига олиш учун кетаркан. Сен ҳам шундаймидинг, Букейр? Орадан шунча вақт ўтди, қанча ёз, қанча қишни қораладик. Лекин мен ўша хотиралар исканжасидан озод бўла олмаяпман. Гўё ҳаётим, хаёлларим ҳалям хотираларнинг пажмурда кафтида эзғиланаётгандек.

Сен кетган куни мен фақат дўстимни эмас, содда ва ишонувчан болалигимни ҳам йўқотгандим.

04.06.1826

М.Ю.